CBSE Class 8 Sanskrit Chapter 4: शब्दरूपाणि (Noun Declensions) NCERT Solutions

Reviewed by NCERT Help Editorial Team · Updated on 29 Jul 2026

NCERT Solutions PDF Class 8 PDF

This resource provides detailed NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit, Chapter 4, focusing on 'शब्दरूपाणि' (Noun Declensions). The chapter delves into the declension patterns of masculine, feminine, and neuter nouns across various cases and numbers. The solutions cover exercises that require filling in blanks based on given examples and completing declension tables. Students will learn to correctly apply different case endings (विभक्ति) and number forms (वचन) to Sanskrit nouns. These solutions are designed to clarify the grammatical rules and provide ample practice, aiding students in mastering noun declensions for their exams. They offer step-by-step guidance to understand the formation of different noun forms, ensuring a strong foundation in Sanskrit grammar.

Home

Quick info

Board	CBSE
Class	Class 8
Subject	Sanskrit
Session	2026
Language	Hindi
Type	NCERT Solutions
Chapter	Chapter 4

Chapter summary

Chapter 4 of CBSE Class 8 Sanskrit NCERT Solutions focuses on 'शब्दरूपाणि' (Noun Declensions). It covers the declension of various types of nouns in different cases (विभक्ति) and numbers (वचन). The exercises involve filling in blanks in sentences and completing declension tables for masculine, feminine, and neuter nouns. This chapter is crucial for understanding Sanskrit sentence structure and grammar, providing essential practice for accurate word forms.

Learning outcomes

Understand the concept of noun declensions (शब्दरूपाणि) in Sanskrit.
Identify and apply different cases (विभक्ति) and numbers (वचन) to Sanskrit nouns.
Practice declension patterns for masculine, feminine, and neuter nouns.
Complete declension tables accurately.
Fill in blanks in sentences using correct noun forms.

Topics covered

Paper topics

शब्दरूपाणि (Noun Declensions)
विभक्ति (Cases)
वचन (Numbers)
पुल्लिंग शब्द (Masculine Nouns)
स्त्रीलिंग शब्द (Feminine Nouns)
नपुंसकलिङ्ग शब्द (Neuter Nouns)
प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
द्वितीया विभक्ति (Accusative Case)
तृतीया विभक्ति (Instrumental Case)
चतुर्थी विभक्ति (Dative Case)
पञ्चमी विभक्ति (Ablative Case)
षष्ठी विभक्ति (Genitive Case)
सप्तमी विभक्ति (Locative Case)

Important topics

Noun Declension Patterns
Application of Cases in Sentences
Masculine Noun Declensions
Feminine Noun Declensions
Neuter Noun Declensions
Dual and Plural Forms

PDF preview

Read page by page below. PDF is streamed from the official NCERT website — no download button on this page.

Loading document …

Page of

Loading page …

Questions and Solutions

प्रश्न 1: उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत-(उदाहरणानुसार रिक्त स्थान भरिए ⊢)

1. उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत-(उदाहरणानुसार रिक्त स्थान भरिए ⊢)

(क) वृक्ष-शब्द-प्रयोग: (ब०व०)

(ख) लता-शब्द-प्रयोगः (ब०व०)

प्रथमा उद्याने वृक्षाः सन्ति। उद्याने लताः सन्ति।

द्वितीया अहम् वृक्षान् पश्यामि। 2. अहम् ..... सिञ्चामि।

तृतीया ..... उद्यानं शोभते। 3. .... वाटिका रमणीया।

चतुर्थी मालाकारः ..... खाद्यम् 4. सः .... जलं यच्छति। आनयति ।

पञ्चमी •••••• पत्राणि पतन्ति । उ. .... पुष्पाणि पतन्ति ।

षष्ठी 6. .... पुष्पाणि श्वेतानि ।

सप्तमी खगा: ..... नीडान् 7. ..... सुन्दराणि पुष्पाणि विकसन्ति । रचयन्ति ।

Solution:

इस प्रश्न में, हमें दिए गए उदाहरणों के अनुसार 'वृक्ष' (पुल्लिंग) और 'लता' (स्त्रीलिंग) शब्दों के विभिन्न विभक्तियों और वचनों के रूपों को रिक्त स्थानों में भरना है।

(क) वृक्ष-शब्द-प्रयोग: (ब०व०)

द्वितीया: अहम् वृक्षान् पश्यामि। अहम् वृक्षान् सिञ्चामि। (मैं पेड़ों को सींचता हूँ।)
तृतीया: वृक्षैः उद्यानं शोभते। (पेड़ों से उद्यान सुशोभित होता है।)
चतुर्थी: मालाकारः वृक्षेभ्यः खाद्यम् आनयति। (माली पेड़ों के लिए भोजन लाता है।)
पञ्चमी: वृक्षात् पत्राणि पतन्ति। (पेड़ से पत्ते गिरते हैं।)
षष्ठी: वृक्षाणाम् पुष्पाणि श्वेतानि। (पेड़ों के फूल सफेद हैं।)
सप्तमी: खगाः वृक्षेषु नीडान् रचयन्ति। (पक्षी पेड़ों पर घोंसले बनाते हैं।)

(ख) लता-शब्द-प्रयोगः (ब०व०)

द्वितीया: अहम् लताः सिञ्चामि। (मैं लताओं को सींचता हूँ।)
तृतीया: लताभिः वाटिका रमणीया। (लताओं से वाटिका रमणीय है।)
चतुर्थी: सः लताभ्यः जलं यच्छति। (वह लताओं के लिए जल देता है।)
पञ्चमी: लताभ्यः पुष्पाणि पतन्ति। (लताओं से फूल गिरते हैं।)
षष्ठी: लतानाम् पुष्पाणि श्वेतानि। (लताओं के फूल सफेद हैं।)
सप्तमी: लतासु सुन्दराणि पुष्पाणि विकसन्ति। (लताओं में सुंदर फूल खिलते हैं।)

स्पष्टीकरण:

'वृक्ष' (पुल्लिंग, अकारान्त) के रूप चलते हैं।
'लता' (स्त्रीलिंग, आकारान्त) के रूप चलते हैं।
यहाँ द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी और सप्तमी विभक्तियों के बहुवचन रूपों का प्रयोग किया गया है।

प्रश्न 2: तालिकां पूरयत—(तालिका पूरी कीजिए—)

2. तालिकां पूरयत—(तालिका पूरी कीजिए—)

(क) मूलशब्दः कवि, विभक्तिः प्रथमा, द्विवचनम्, बहुवचनम्

(ख) मूलशब्दः मुनि, विभक्तिः द्वितीया, द्विवचनम्, बहुवचनम्

(ग) मूलशब्दः ऋषि, विभक्तिः तृतीया, द्विवचनम्, बहुवचनम्

(घ) मूलशब्दः गिरि, विभक्तिः चतुर्थी, द्विवचनम्, बहुवचनम्

(ङ) मूलशब्दः सस्थ, विभक्तिः पञ्चमी, द्विवचनम्, बहुवचनम्

(च) मूलशब्दः ध्वनि, विभक्तिः षष्ठी, द्विवचनम्, बहुवचनम्

(छ) मूलशब्दः राशि, विभक्तिः सप्तमी, द्विवचनम्, बहुवचनम्

(ज) मूलशब्दः रवि, विभक्तिः सम्बोधन, द्विवचनम्, बहुवचनम्

(झ) मूलशब्दः साधु, विभक्तिः प्रथमा, द्विवचनम्, बहुवचनम्

(ञ) मूलशब्दः गुरु, विभक्तिः द्वितीया, द्विवचनम्, बहुवचनम्

(ट) मूलशब्दः शिशु, विभक्तिः तृतीया, द्विवचनम्, बहुवचनम्

(ठ) मूलशब्दः भानु, विभक्तिः चतुर्थी, द्विवचनम्, बहुवचनम्

(ड) मूलशब्दः तरु, विभक्तिः पञ्चमी, द्विवचनम्, बहुवचनम्

(ढ) मूलशब्दः प्रभु, विभक्तिः षष्ठी, द्विवचनम्, बहुवचनम्

(ण) मूलशब्दः शिशु, विभक्तिः सप्तमी, द्विवचनम्, बहुवचनम्

Solution:

इस प्रश्न में, हमें विभिन्न मूल शब्दों (संज्ञाओं) के लिए दी गई विभक्ति और वचन के अनुसार तालिका को पूरा करना है। यह तालिका पुल्लिंग, इकारान्त और उकारान्त शब्दों के रूपों को समझने में मदद करती है।

(क) मूलशब्दः कवि (पुल्लिंग, इकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	कवी	कवयः

(ख) मूलशब्दः मुनि (पुल्लिंग, इकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
द्वितीया	मुनी	मुनीन्

(ग) मूलशब्दः ऋषि (पुल्लिंग, इकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
तृतीया	ऋषिभ्याम्	ऋषिभिः

(घ) मूलशब्दः गिरि (पुल्लिंग, इकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
चतुर्थी	गिरेभ्याम्	गिरेभ्यः

(ङ) मूलशब्दः सस्थ (यह शब्द 'सखि' होना चाहिए, इकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
पञ्चमी	सखिभ्याम्	सखिभ्यः

(च) मूलशब्दः ध्वनि (पुल्लिंग, इकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
षष्ठी	ध्वन्योः	ध्वनीनाम्

(छ) मूलशब्दः राशि (पुल्लिंग, इकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
सप्तमी	राशिषु	राशिषु

(ज) मूलशब्दः रवि (पुल्लिंग, इकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
सम्बोधन	हे रवी	हे रवयः

(झ) मूलशब्दः साधु (पुल्लिंग, उकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	साधू	साधवः

(ञ) मूलशब्दः गुरु (पुल्लिंग, उकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
द्वितीया	गुरू	गुरून्

(ट) मूलशब्दः शिशु (पुल्लिंग, उकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
तृतीया	शिशुभ्याम्	शिशुभिः

(ठ) मूलशब्दः भानु (पुल्लिंग, उकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
चतुर्थी	भानुभ्याम्	भानुभ्यः

(ड) मूलशब्दः तरु (पुल्लिंग, उकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
पञ्चमी	तरुभ्याम्	तरुभ्यः

(ढ) मूलशब्दः प्रभु (पुल्लिंग, उकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
षष्ठी	प्रभोः	प्रभूणाम्

(ण) मूलशब्दः शिशु (पुल्लिंग, उकारान्त)

विभक्तिः	द्विवचनम्	बहुवचनम्
सप्तमी	शिशुषु	शिशुषु

स्पष्टीकरण:

यह तालिका इकारान्त (जैसे कवि, मुनि, ऋषि, गिरि, सखि, ध्वनि, राशि, रवि) और उकारान्त (जैसे साधु, गुरु, शिशु, भानु, तरु, प्रभु) पुल्लिंग शब्दों के द्विवचन और बहुवचन रूपों को दर्शाती है।
प्रत्येक शब्द के लिए प्रथमा से सप्तमी विभक्ति और सम्बोधन तक के रूप दिए गए हैं।
इकारान्त और उकारान्त शब्दों के रूप चलाने के नियम थोड़े भिन्न होते हैं, जिनका अभ्यास इस तालिका से होता है।

Common mistakes

Incorrectly applying case endings for different noun genders and types.
Confusing dual and plural forms.
Errors in remembering specific declension patterns for irregular nouns.
Misinterpreting the required case in sentence construction.

Revision tips

Memorize the declension tables for common noun types.
Practice filling in blanks in sentences to understand context-based declension.
Review the examples provided in the chapter thoroughly.
Attempt to create your own sentences using different noun forms.

Practice MCQs

Q1. What is the correct dual form of 'वृक्ष' (tree) in the 'षष्ठी' (genitive) case?

Q2. In the sentence 'अहम् वृक्षान् पश्यामि।', what case is 'वृक्षान्'?

Q3. Which case is typically used to show possession or relation, like 'of the trees'?

Q4. What is the plural form of 'लता' (creeper) in the 'प्रथमा' (nominative) case?

Q5. The case used to indicate the location or place where something exists is:

Frequently asked questions

What is the main focus of CBSE Class 8 Sanskrit Chapter 4?

Chapter 4 of CBSE Class 8 Sanskrit focuses on 'शब्दरूपाणि', which means noun declensions. It covers how nouns change their forms based on case (विभक्ति) and number (वचन).

What types of nouns are covered in this chapter's solutions?

The solutions cover the declension of masculine, feminine, and neuter nouns, providing examples and practice for each category.

How do these NCERT Solutions help students?

These solutions provide clear, rewritten explanations and step-by-step guidance for exercises, helping students understand and correctly apply Sanskrit noun declension rules, which is essential for grammar and sentence construction.

What are the different cases (विभक्ति) discussed in the solutions?

The solutions cover the primary cases: प्रथमा (Nominative), द्वितीया (Accusative), तृतीया (Instrumental), चतुर्थी (Dative), पञ्चमी (Ablative), षष्ठी (Genitive), and सप्तमी (Locative).

Are the questions in the solutions the same as in the NCERT textbook?

Yes, the questions in these solutions retain the same numbering and problem statement as the original NCERT textbook, with expanded wording for clarity.

Content reviewed by the NCERT Help team. Editorial Team and update policy

NCERT Solutions PDF PDF on NCERT Help. URL unchanged for search indexing.