CBSE Class 8 Sanskrit Chapter 12: संवादलेखनम्र तथा अनुच्छेद लेखनम्र NCERT Solutions

NCERT Solutions PDF Class 8 PDF

This chapter, 'संवादलेखनम्र तथा अनुच्छेद लेखनम्र' (Dialogue and Paragraph Writing), from CBSE Class 8 Sanskrit, focuses on enhancing students' writing and comprehension skills through practical exercises. The NCERT Solutions provide guided practice in filling in blanks within dialogues, using provided word banks (मञ्जूषा) to complete conversations accurately. This approach helps students understand sentence construction, verb conjugations, and appropriate vocabulary in context. By engaging with these exercises, students will learn to construct coherent dialogues and paragraphs, which are essential for effective communication in Sanskrit. These solutions are designed to aid students in mastering the nuances of Sanskrit composition, making exam revision more effective and building confidence in their language abilities.

Quick info

BoardCBSE
ClassClass 8
Subjectसंस्कृत
Session2026
LanguageHindi
TypeNCERT Solutions
Chapter12. संवादलेखनम्र तथा अनुच्छेद लेखनम्र

Chapter summary

Chapter 12 of CBSE Class 8 Sanskrit, 'संवादलेखनम्र तथा अनुच्छेद लेखनम्र', offers exercises to improve dialogue and paragraph writing. The solutions focus on filling in blanks in given dialogues using a provided word bank (मञ्जूषा). This practice helps students learn vocabulary, grammar, and sentence structure in a contextual manner, reinforcing their understanding of Sanskrit conversation and composition.

Learning outcomes

  • Understand and use vocabulary from the provided word bank (मञ्जूषा) to complete dialogues.
  • Apply knowledge of Sanskrit grammar, including verb conjugations and noun declensions, in context.
  • Improve sentence construction and coherence in Sanskrit dialogues.
  • Practice fill-in-the-blanks exercises to enhance comprehension and writing skills.
  • Develop the ability to construct meaningful conversations in Sanskrit.

Topics covered

Paper topics

  • संवाद लेखन (Dialogue Writing)
  • अनुच्छेद लेखन (Paragraph Writing)
  • मञ्जूषा-पूर्ति (Filling Blanks from Word Bank)
  • संस्कृत शब्दावली (Sanskrit Vocabulary)
  • वाक्य रचना (Sentence Construction)
  • क्रिया रूप (Verb Forms)
  • कारक (Case System)
  • लिंग और वचन (Gender and Number)
  • संवाद अभ्यास (Dialogue Practice)
  • व्याकरणिक शुद्धता (Grammatical Accuracy)

Important topics

  • मञ्जूषा-पूर्ति द्वारा संवाद पूर्ण करना
  • संदर्भानुसार शब्दावली का प्रयोग
  • क्रिया और कर्ता का सामंजस्य
  • संवाद में प्रवाह बनाए रखना
  • व्याकरणिक नियमों का अनुप्रयोग

PDF preview

Read page by page below. PDF is streamed from the official NCERT website — no download button on this page.

Loading document …
Page of
Loading page …

Questions and Solutions

उदाहरणम्

अभिनवः — मित्र, किं त्वम् ..... पश्यसि ?

अरुण: — नहि, अहम् त्वया सह '''''' वार्तां करोमि।

अभिनवः — अलम् ''''''। किं त्वम् क्रिकेट्-प्रतियोगिताम् अपश्यः?

अरुण: — आम्, अहम् ..... एव पश्यामि।

अभिनवः — अद्य खेलः अतीव ..... वर्तते। कस्य ..... भविष्यति, भारतस्य वा ..... वा ?

अरुण: — विजयः कस्य भविष्यति इति कोऽपि न जानाति। अहं तु ...... आनन्दम् अनुभवामि।

मञ्जूषा: पाकिस्तानस्य, विजयः, खेलस्य, दूरदर्शनम्, दूरभाषेण, उपहासेन, क्रिकेट्-खेलम्, रोचकः।

Solution:

इस संवाद को पूरा करने के लिए, हमें मञ्जूषा से उपयुक्त शब्दों का चयन करना होगा।

  1. अभिनवः — मित्र, किं त्वम् दूरदर्शनम् पश्यसि ? (मित्र, क्या तुम दूरदर्शन देख रहे हो?)

    अरुण: — नहि, अहम् त्वया सह दूरभाषेण वार्तां करोमि। (नहीं, मैं तुमसे दूरभाष पर बात कर रहा हूँ।)

  2. अभिनवः — अलम् उपहासेन। किं त्वम् क्रिकेट्-प्रतियोगिताम् अपश्यः? (बहुत हुआ उपहास। क्या तुमने क्रिकेट प्रतियोगिता देखी?)

    अरुण: — आम्, अहम् क्रिकेट्-खेलम् एव पश्यामि। (हाँ, मैं क्रिकेट का खेल ही देख रहा हूँ।)

  3. अभिनवः — अद्य खेलः अतीव रोचकः वर्तते। कस्य विजयः भविष्यति, भारतस्य वा पाकिस्तानस्य वा ? (आज का खेल बहुत रोचक है। विजय किसकी होगी, भारत की या पाकिस्तान की?)

    अरुण: — विजयः कस्य भविष्यति इति कोऽपि न जानाति। अहं तु खेलस्य आनन्दम् अनुभवामि। (जीत किसकी होगी यह कोई नहीं जानता। मैं तो खेल का आनंद अनुभव कर रहा हूँ।)

पूर्ण संवाद:

अभिनवः — मित्र, किं त्वम् दूरदर्शनम् पश्यसि ?

अरुण: — नहि, अहम् त्वया सह दूरभाषेण वार्तां करोमि।

अभिनवः — अलम् उपहासेन। किं त्वम् क्रिकेट्-प्रतियोगिताम् अपश्यः?

अरुण: — आम्, अहम् क्रिकेट्-खेलम् एव पश्यामि।

अभिनवः — अद्य खेलः अतीव रोचकः वर्तते। कस्य विजयः भविष्यति, भारतस्य वा पाकिस्तानस्य वा ?

अरुण: — विजयः कस्य भविष्यति इति कोऽपि न जानाति। अहं तु खेलस्य आनन्दम् अनुभवामि।

प्रश्न 2

पुत्रः — मातः, त्वम् कुत्र गच्छसि ?

माता — पुत्रः, अहम् .....गच्छामि।

पुत्रः — किं तव ……… सम्पूर्णम् अस्ति ?

माता — यदा अहम् क्रीडाक्षेत्रात् आगमिष्यामि तदा .....

पुत्रः — प्रतिदिनं तु गृहकार्यम् ..... खेलसि ।

माता — मातः, अद्य ..... अस्ति।

पुत्रः — पश्य, तव ..... सुनील: आगच्छति।

माता — ..... अहम्।

मञ्जूषा: करिष्यामि, मित्रम्, पुत्र, कृत्वा, क्रीडाक्षेत्रम्, गृह-कार्यं, गच्छामि, क्रिकेट-प्रतियोगिता।

Solution:

इस संवाद को मञ्जूषा के शब्दों से पूरा करते हैं:

  1. पुत्रः — मातः, त्वम् कुत्र गच्छसि ? (माँ, तुम कहाँ जा रही हो?)

    माता — पुत्र, अहम् क्रीडाक्षेत्रम् गच्छामि। (पुत्र, मैं खेल के मैदान में जा रही हूँ।)

  2. पुत्रः — किं तव गृह-कार्यं सम्पूर्णम् अस्ति ? (क्या तुम्हारा गृहकार्य पूरा हो गया है?)

    माता — यदा अहम् क्रीडाक्षेत्रात् आगमिष्यामि तदा करिष्यामि। (जब मैं खेल के मैदान से आऊँगी तब कर लूँगी।)

  3. पुत्रः — प्रतिदिनं तु गृहकार्यम् कृत्वा खेलसि । (तुम प्रतिदिन गृहकार्य करके खेलते हो।)

    माता — मातः, अद्य क्रिकेट-प्रतियोगिता अस्ति। (माँ, आज क्रिकेट प्रतियोगिता है।)

  4. पुत्रः — पश्य, तव मित्रम् सुनील: आगच्छति। (देखो, तुम्हारा मित्र सुनील आ रहा है।)

    माता — गच्छामि अहम्। (मैं जाती हूँ।)

पूर्ण संवाद:

पुत्रः — मातः, त्वम् कुत्र गच्छसि ?

माता — पुत्र, अहम् क्रीडाक्षेत्रम् गच्छामि।

पुत्रः — किं तव गृह-कार्यं सम्पूर्णम् अस्ति ?

माता — यदा अहम् क्रीडाक्षेत्रात् आगमिष्यामि तदा करिष्यामि

पुत्रः — प्रतिदिनं तु गृहकार्यम् कृत्वा खेलसि ।

माता — मातः, अद्य क्रिकेट-प्रतियोगिता अस्ति।

पुत्रः — पश्य, तव मित्रम् सुनील: आगच्छति।

माता — गच्छामि अहम्।

प्रश्न 3

<u>पुत्री</u> मातः, अभिमन्युः कः आसीत्?

माता .....अर्जुनस्य पुत्रः आसीत्।

पुत्री ..... क: आसीत् ?

माता भीष्मः कौरवानां पाण्डवानां च ...... आसीत्।

पुत्री पितामहः कः भवति ?

माता जनकस्य ..... पितामहः भवति।

पुत्री ....., किम् श्री आर्यवीर: तव भ्रांता ?

माता आम्, मम ..... तव मातुल:।

पुत्री लवकुशौ रामस्य ..... आस्ताम्?

माता रामस्य ..... आस्ताम्।

मञ्जूषा: कौ, मातः, पितामहः, भाता, जनकः, लवकुशौ, भीष्मः, पुत्रौ, अभिमन्युः।

Solution:

इस संवाद को मञ्जूषा के शब्दों से पूरा करते हैं:

  1. पुत्री — मातः, अभिमन्युः कः आसीत्? (माँ, अभिमन्यु कौन था?)

    माता — अभिमन्युः अर्जुनस्य पुत्रः आसीत्। (अभिमन्यु अर्जुन का पुत्र था।)

  2. पुत्री — कौ क: आसीत् ? (वे कौन थे?)

    माता — भीष्मः कौरवानां पाण्डवानां च पितामहः आसीत्। (भीष्म कौरवों और पांडवों के पितामह थे।)

  3. पुत्री — पितामहः कः भवति ? (पितामह कौन होता है?)

    माता — जनकस्य पुत्रः पितामहः भवति। (पिता का पुत्र पितामह होता है।)

  4. पुत्री — मातः, किम् श्री आर्यवीर: तव भ्राता ? (माँ, क्या श्री आर्यवीर तुम्हारा भाई है?)

    माता — आम्, मम भाता तव मातुल:। (हाँ, मेरा भाई तुम्हारा मामा है।)

  5. पुत्री — लवकुशौ रामस्य पुत्रौ आस्ताम्? (क्या लव और कुश राम के पुत्र थे?)

    माता — रामस्य पुत्रौ आस्ताम्। (वे राम के पुत्र थे।)

पूर्ण संवाद:

पुत्री — मातः, अभिमन्युः कः आसीत्?

माता — अभिमन्युः अर्जुनस्य पुत्रः आसीत्।

पुत्री — कौ क: आसीत् ?

माता — भीष्मः कौरवानां पाण्डवानां च पितामहः आसीत्।

पुत्री — पितामहः कः भवति ?

माता — जनकस्य पुत्रः पितामहः भवति।

पुत्री — मातः, किम् श्री आर्यवीर: तव भ्राता ?

माता — आम्, मम भाता तव मातुल:।

पुत्री — लवकुशौ रामस्य पुत्रौ आस्ताम्?

माता — रामस्य पुत्रौ आस्ताम्।

प्रश्न 4

अध्यापक: — सुधीर, त्वम् किम् इच्छिस ?

सुधीर: — श्रीमन्, अहम् सेवम् खादितुम् ''''''''''''

अध्यापक: — राधिके, तुभ्यं किं .....?

राधिका .....नारङ्गम् रोचते ।

सुदीप: मम कदलीफलम् .....अस्ति।

अध्यापकः — शोभने, तव किं प्रियम्?

शोभना .....नारिकेलम् प्रियम्।

अध्यापक: - तु .....राजा। एतत् ... 'प्रियम्।

मञ्जूषा: फलानाम्, महाम्, मम, आम्रम्, इच्छामि, सर्वेषाम्, रोचते, प्रियम्।

Solution:

इस संवाद को मञ्जूषा के शब्दों से पूरा करते हैं:

  1. अध्यापक: — सुधीर, त्वम् किम् इच्छिस ? (सुधीर, तुम क्या चाहते हो?)

    सुधीर: — श्रीमन्, अहम् सेवम् खादितुम् आम्रम्। (श्रीमान्, मैं आम खाना चाहता हूँ।)

  2. अध्यापक: — राधिके, तुभ्यं किं रोचते? (राधिका, तुम्हें क्या पसंद है?)

    राधिका मह्यम् नारङ्गम् रोचते । (मुझे संतरा पसंद है।)

  3. सुदीप: मम कदलीफलम् प्रियम् अस्ति। (मेरा केला मुझे प्रिय है।)

    अध्यापकः — शोभने, तव किं प्रियम्? (शोभना, तुम्हें क्या प्रिय है?)

  4. शोभना मम नारिकेलम् प्रियम्। (मुझे नारियल प्रिय है।)

    अध्यापक: - तु सर्वेषाम् राजा। एतत् फलानाम् 'प्रियम्। (तुम सभी फलों के राजा हो। यह प्रिय है।)

पूर्ण संवाद:

अध्यापक: — सुधीर, त्वम् किम् इच्छिस ?

सुधीर: — श्रीमन्, अहम् सेवम् खादितुम् आम्रम्

अध्यापक: — राधिके, तुभ्यं किं रोचते?

राधिका मह्यम् नारङ्गम् रोचते ।

सुदीप: मम कदलीफलम् प्रियम् अस्ति।

अध्यापकः — शोभने, तव किं प्रियम्?

शोभना मम नारिकेलम् प्रियम्।

अध्यापक: - तु सर्वेषाम् राजा। एतत् फलानाम् 'प्रियम्।

प्रश्न 5

प्रथम: — भवान् कुतः आगतः ?

द्वितीय: — अहम् अमेरिका-देशात् .....।

प्रथम: — किं .....भवान् ?

द्वितीय: — आम्, दिल्ली-विश्वविद्यालये : : : : : : : : : : : : : : : : : : : महती....।

प्रथम: आः शोभनम्। अहम् अत्र ..... दर्शनाय

गमिष्यामि।

मञ्जूषा: (यह मञ्जूषा स्रोत में उपलब्ध नहीं है, इसलिए हम सामान्य ज्ञान और संदर्भ के आधार पर इसे पूरा करेंगे।)

Solution:

यह संवाद अधूरा है और मञ्जूषा भी प्रदान नहीं की गई है। हम संदर्भ के आधार पर इसे पूरा करने का प्रयास करेंगे।

  1. प्रथम: — भवान् कुतः आगतः ? (आप कहाँ से आए हैं?)

    द्वितीय: — अहम् अमेरिका-देशात् आगतः अस्मि। (मैं अमेरिका देश से आया हूँ।)

  2. प्रथम: — किं अध्यापकः भवान् ? (क्या आप अध्यापक हैं?)

    द्वितीय: — आम्, दिल्ली-विश्वविद्यालये अध्यापनम् महती....। (हाँ, दिल्ली विश्वविद्यालय में अध्यापन कार्य बहुत...।)

  3. प्रथम: आः शोभनम्। अहम् अत्र पर्यटनाय दर्शनाय गमिष्यामि। (आह, बहुत अच्छा। मैं यहाँ पर्यटन के लिए देखने जाऊँगा।)

संभावित पूर्ण संवाद:

प्रथम: — भवान् कुतः आगतः ?

द्वितीय: — अहम् अमेरिका-देशात् आगतः अस्मि

प्रथम: — किं अध्यापकः भवान् ?

द्वितीय: — आम्, दिल्ली-विश्वविद्यालये अध्यापनम् महती....।

प्रथम: आः शोभनम्। अहम् अत्र पर्यटनाय दर्शनाय गमिष्यामि।

नोट: चूँकि मञ्जूषा उपलब्ध नहीं थी, इसलिए शब्दों का चयन संदर्भ और सामान्य ज्ञान पर आधारित है।

Common mistakes

  • Incorrectly matching vocabulary from the word bank to the context of the dialogue.
  • Errors in verb conjugation or noun declension based on gender, number, and case.
  • Misunderstanding the grammatical role of missing words in sentences.
  • Failure to maintain the flow and logical progression of the conversation.

Revision tips

  • Read each dialogue carefully to understand the context before filling in the blanks.
  • Pay close attention to the gender, number, and case of nouns and pronouns when selecting words.
  • Review verb conjugations to ensure correct usage based on the subject.
  • Practice reciting the completed dialogues to improve pronunciation and fluency.
  • Use the provided word bank as a guide, but also try to recall similar vocabulary from previous lessons.

Practice MCQs

Q1. संवाद में रिक्त स्थान भरने के लिए किस सहायता का उपयोग किया जाता है?

Q2. रिक्त स्थानों को भरते समय किस व्याकरणिक पहलू पर ध्यान देना महत्वपूर्ण है?

Q3. संवादलेखन का मुख्य उद्देश्य क्या है?

Q4. अभ्यास में 'क्रीडाक्षेत्रम्' शब्द का प्रयोग किस संदर्भ में हुआ है?

Q5. जब कोई छात्र कहता है 'अहम्... गच्छामि', तो रिक्त स्थान में क्या आ सकता है?

Frequently asked questions

यह NCERT समाधान किस कक्षा और विषय के लिए है?

यह NCERT समाधान CBSE कक्षा 8 के संस्कृत विषय के लिए है, विशेष रूप से अध्याय 12: संवादलेखनम्र तथा अनुच्छेद लेखनम्र पर केंद्रित है।

संवादलेखनम्र तथा अनुच्छेद लेखनम्र का क्या अर्थ है?

संवादलेखनम्र का अर्थ है संवाद लिखना या संवाद को पूरा करना, और अनुच्छेद लेखनम्र का अर्थ है पैराग्राफ लिखना। यह अध्याय इन दोनों लेखन शैलियों पर केंद्रित है।

इन समाधानों में मञ्जूषा का क्या महत्व है?

मञ्जूषा एक शब्द सूची है जो संवाद में रिक्त स्थानों को भरने के लिए सहायता प्रदान करती है। यह छात्रों को सही शब्दावली और व्याकरण का उपयोग करने में मदद करती है।

क्या ये समाधान छात्रों को संस्कृत में संवाद लिखने में मदद करेंगे?

हाँ, ये समाधान छात्रों को अभ्यास के माध्यम से संवादों को समझने और पूरा करने में मदद करते हैं, जिससे उनकी संवाद लेखन क्षमता में सुधार होता है।

इन समाधानों का उपयोग परीक्षा की तैयारी के लिए कैसे किया जा सकता है?

छात्र इन समाधानों का उपयोग करके संवादों को पूरा करने का अभ्यास कर सकते हैं, शब्दावली सीख सकते हैं और व्याकरण के नियमों को समझ सकते हैं, जो परीक्षा में लेखन भाग के लिए महत्वपूर्ण हैं।

Content reviewed by the NCERT Help team. Editorial Team and update policy

NCERT Solutions PDF PDF on NCERT Help. URL unchanged for search indexing.