CBSE Class 12 Sanskrit NCERT Solutions: Chapter 3 - राष्ट्रचिन्ता गरीयसी
CBSE Class 12 Sanskrit, Chapter 3, 'राष्ट्रचिन्ता गरीयसी' (National Concern is Supreme), delves into the profound theme of prioritizing national welfare above all else. Adapted from Vishakhadatta's renowned play 'Mudrarakshasa', this chapter underscores the ethical responsibility of a minister to serve the state and its people, even when it conflicts with royal decrees. The NCERT Solutions for this chapter illuminate the intricate dialogues and historical context, offering insights into the strategic decisions of Chanakya and the moral quandaries encountered by King Chandragupta. Through these solutions, students will gain a deeper understanding of the literary brilliance of Sanskrit drama and the timeless principle of unwavering dedication to the nation. This resource is crafted to enhance comprehension and support students in their academic pursuits and examinations.
Quick info
| Board | CBSE |
|---|---|
| Class | Class 12 |
| Subject | Sanskrit |
| Session | 2026 |
| Language | Hindi |
| Type | NCERT Solutions |
| Chapter | Chapter 3 |
Chapter summary
Chapter 3, 'राष्ट्रचिन्ता गरीयसी', from the Class 12 Sanskrit NCERT textbook, focuses on the theme that national concern is of utmost importance. Adapted from the play 'Mudrarakshasa', this chapter illustrates through dialogues between King Chandragupta and his chamberlain how a minister like Chanakya prioritizes the nation's welfare, even to the extent of disobeying the king's orders. The solutions explain the context, characters, and the underlying message of selfless duty towards the state.
Learning outcomes
- Understand the concept of 'राष्ट्रचिन्ता गरीयसी' (National Concern is Supreme).
- Analyze the role and responsibilities of a minister towards the state.
- Interpret the significance of Chanakya's actions in prioritizing national interest.
- Explain the ethical conflict between royal orders and national welfare.
- Appreciate the literary context of the 'Mudrarakshasa' play.
Topics covered
Paper topics
- National Interest
- Duty of a Minister
- King Chandragupta
- Chanakya's Role
- Mudrarakshasa Play
- Sanskrit Drama
- Ethical Governance
- Royal Orders vs. State Welfare
- Public Wealth Management
Important topics
- The concept of 'राष्ट्रचिन्ता गरीयसी'
- Chanakya's prioritization of national welfare
- The conflict between Chandragupta's desires and Chanakya's decisions
- The significance of the 'Mudrarakshasa' excerpt
PDF preview
Read page by page below. PDF is streamed from the official NCERT website — no download button on this page.
Questions and Solutions
पाठ 3: राष्ट्रचिन्ता गरीयसी
चन्द्रगुप्तस्य राज्ये तस्य अमात्यः चाणक्यः सर्वदा देशहिताय एव प्रयत्नं करोति। तदर्थं स सम्राजः चन्द्रगुप्तस्य आदेशस्य उल्लङ्घनम् अपि कर्त्तुम् उत्सहते स्म। देशस्य कृते एव प्रजाधनस्य सदुपयोगः स्यात् इति शिक्षयति एषः नाट्यांशः। एषः अंशः 'मुद्राराक्षसम्' इति संस्कृतनाटकात् सङ्कलितः।
Solution: इस अंश में बताया गया है कि सम्राट चन्द्रगुप्त के राज्य में उनके मंत्री चाणक्य सदैव देश के हित के लिए ही प्रयास करते थे। वे देशहित को इतना महत्व देते थे कि उसके लिए वे सम्राट चन्द्रगुप्त के आदेशों का उल्लंघन करने का साहस भी कर लेते थे। यह नाट्यांश हमें यह सिखाता है कि प्रजा के धन का सदुपयोग केवल देश के कल्याण के लिए ही होना चाहिए। यह अंश संस्कृत के प्रसिद्ध नाटक 'मुद्राराक्षसम्' से लिया गया है।
प्रश्न 1
(स्थानम् - कुसुमपुरे चन्द्रगुप्तस्य प्रासादः)
कञ्चुकी: कारणतः अतिरमणीयं कुसुमपुरम् अवलोकयितुम् इच्छामि इति। अतः सुगाङ्गप्रासादस्य उपरि स्थिताः प्रदेशाः संस्क्रियन्ताम्।
कञ्चुकी: (परिक्रम्य, आकाशम् उद्वीक्ष्य) भोः भोः प्रासादाधिकृताः पुरुषाः! देवः चन्द्रगुप्तः वः विज्ञापयति-कौमुदीमहोत्सव- (पुनेः आकाशे) किं ब्रूथ? कौमुदी-महोत्सवः प्रतिषिद्धः? आः किम् एतेन वः प्राणहरेण कथाप्रसङ्गेन? यथा आदिष्टं, चन्दनवारिणा भूमिं शीघ्रं सिञ्चन्तु । पुष्पमालाभिः स्तम्भान् अलङ्कुर्वन्तु । किं ब्रूथ? आर्य! इदम् अनुष्ठीयते देवस्य शासनम् इति ।
(नेपथ्ये) इत इतो देवः।
राजा: (प्रकाशम्) आर्य वैहीनरे! सुगाङ्गमार्गम् आदेशय। (स्वगतम्) अहो! राज्यं हि नाम धर्मवृत्तिपरकस्य नृपस्य कृते महत् कष्टदायकम्। दुराराध्या हि राजलक्ष्मीः। (ततः प्रविशति राजा प्रतिहारी च) कञ्चुकी इत इतो देवः। (नाट्येन परिक्रम्य) अयं प्रासादः। शनैः आरोहतु देवः।
राजा: कञ्चुकी अथ किम्! (नाट्येन आरुह्य) आर्य! अथ अस्मद्वचनात् आघोषितः कुसुमपुरे कौमुदीमहोत्सवः?
राजा: तत्कथं कौमुदीमहोत्सवः न प्रारब्धः?
कञ्चुकी: एवम् एतत्।
राजा: किम् एतत्?
कञ्चुकी: देव! एतत् इदम्।
राजा: स्पष्टं कथय।
कञ्चुकी: अथ प्रतिषिद्धः कौमुदीमहोत्सवः।
राजा: (सक्रोधम्) आः, केन?
कञ्चुकी: देव! न अतः परं विज्ञापयितुं शक्यम्।
राजा: न खलु आर्यचाणक्येन अपहृतः प्रेक्षकाणाम् अतिशयरमृणीयः चक्षुषो विषयः?
कञ्चुकी: देव! कः अन्यः जीवितुकामो देवस्य शासनम् अतिवर्तेत?
राजा: (नाट्येन उपविश्य) आर्य! आचार्यचाणक्यं द्रष्टुम् इच्छामि।
कञ्चुकी: यथा आज्ञापयति देवः। (इति निष्क्रान्तः)
Solution: यह अंश कुसुमपुर में स्थित चन्द्रगुप्त के महल का दृश्य प्रस्तुत करता है। कञ्चुकी (महल का एक अधिकारी) महल के कर्मचारियों से बात कर रहा है। वह चाहता है कि सुगाङ्ग प्रासाद के ऊपरी हिस्से को सुन्दर बनाया जाए ताकि कुसुमपुर की सुन्दरता का अवलोकन किया जा सके। तभी उसे पता चलता है कि कौमुदी महोत्सव को रोक दिया गया है। वह कर्मचारियों को राजा के आदेशानुसार भूमि को चन्दन जल से सींचने और खम्भों को फूलों की मालाओं से सजाने का निर्देश देता है। राजा चन्द्रगुप्त वहाँ आते हैं और कञ्चुकी से पूछते हैं कि क्या कौमुदी महोत्सव को उनके आदेश से रोका गया है। कञ्चुकी बताता है कि महोत्सव रोक दिया गया है। राजा क्रोधित होकर पूछते हैं कि किसने रोका है। कञ्चुकी बताता है कि यह कार्य आर्य चाणक्य ने किया है। राजा यह सुनकर कि चाणक्य ने महोत्सव को रोक दिया है, वे चाणक्य से मिलना चाहते हैं। कञ्चुकी राजा के आदेशानुसार चाणक्य को बुलाने चला जाता है। इस संवाद से राजा के मन में उत्पन्न दुविधा और चाणक्य द्वारा राष्ट्रीय हित को प्राथमिकता देने की प्रवृत्ति स्पष्ट होती है।
Common mistakes
- Confusing personal loyalty with national duty.
- Misinterpreting the king's authority versus the minister's responsibility.
- Overlooking the subtle political and ethical messages in the drama.
Revision tips
- Focus on the core message: national interest above all.
- Understand the characters' motivations, especially Chanakya's.
- Review the dialogues to grasp the conflict between Chandragupta and Chanakya's decisions.
- Connect the chapter's theme to the broader concept of good governance.
Practice MCQs
Q1. चन्द्रगुप्तस्य अमात्यः कः आसीत्?
Explanation: The text explicitly mentions 'तस्य अमात्यः चाणक्यः' (his minister Chanakya), identifying him as Chandragupta's minister.
Q2. चाणक्यः कस्य आदेशस्य उल्लङ्घनम् अपि कर्त्तुम् उत्सहते स्म?
Explanation: The passage states, 'स सम्राजः चन्द्रगुप्तस्य आदेशस्य उल्लङ्घनम् अपि कर्त्तुम् उत्सहते स्म', indicating he was willing to disobey Emperor Chandragupta's orders.
Q3. प्रजाधनस्य सदुपयोगः कस्य कृते स्यात् इति पाठः शिक्षयति?
Explanation: The text teaches that the 'सदुपयोगः' (good use) of public wealth should be 'देशस्य कृते' (for the sake of the country).
Q4. कस्मात् नाटकातः एषः अंशः सङ्कलितः अस्ति?
Explanation: The passage clearly states, 'एषः अंशः 'मुद्राराक्षसम्' इति संस्कृतनाटकात् सङ्कलितः' (This part is collected from the Sanskrit drama 'Mudrarakshasa').
Q5. कौमुदीमहोत्सवः केन प्रतिषिद्धः?
Explanation: King Chandragupta asks, 'न खलु आर्यचाणक्येन अपहृतः प्रेक्षकाणाम् अतिशयरमृणीयः चक्षुषो विषयः?' implying Chanakya forbade the festival.
Frequently asked questions
What is the main theme of Chapter 3, 'राष्ट्रचिन्ता गरीयसी'?
The main theme is that national concern ('राष्ट्रचिन्ता') is supreme ('गरीयसी'), meaning the welfare and interest of the nation should always be prioritized above all else, including personal desires or even royal commands.
Which Sanskrit play is this chapter adapted from?
This chapter is an adapted and simplified excerpt from the Sanskrit drama 'Mudrarakshasa' by Vishakhadatta.
What action does Chanakya take that is highlighted in this chapter?
Chanakya is shown to be willing to disobey Emperor Chandragupta's orders if they conflict with the greater interest of the nation. In this excerpt, he forbids the 'Kaumudi Mahotsav' festival.
How do these NCERT Solutions help Class 12 students?
These solutions provide rewritten, clear explanations of the chapter's content, helping students understand the dialogues, the characters' motivations, and the core message about national duty, which is crucial for their Sanskrit exam preparation.
What does the chapter teach about public wealth?
The chapter teaches that public wealth ('प्रजाधन') should be utilized for the good of the country ('देशस्य कृते').
Content reviewed by the NCERT Help team. Editorial Team and update policy
NCERT Solutions PDF PDF on NCERT Help. URL unchanged for search indexing.