CBSE Class 10 Shemushi Chapter 10: भूकंपविभीषिका (Earthquake Disaster) NCERT Solutions
This section provides detailed NCERT Solutions for Class 10 Shemushi, Chapter 10, titled 'भूकंपविभीषिका' (Earthquake Disaster). The chapter delves into the devastating impact of earthquakes, using the Gujarat earthquake as a case study. It covers the causes of earthquakes, their destructive potential, and the immediate aftermath, including the challenges of rescue and rehabilitation. The solutions explain how natural disasters like earthquakes can cause widespread destruction, leading to the collapse of buildings and immense loss of life. It also touches upon the importance of preparedness and understanding the forces of nature. These solutions are designed to help students grasp the key concepts related to natural calamities and their management, aiding in their exam preparation by offering clear explanations and structured answers to the textbook questions.
Quick info
| Board | CBSE |
|---|---|
| Class | Class 10 |
| Subject | Shemushi |
| Session | 2026 |
| Language | Hindi |
| Type | NCERT Solutions |
| Chapter | Chapter 10 |
Chapter summary
Chapter 10 of CBSE Class 10 Shemushi, 'भूकंपविभीषिका', focuses on the destructive nature of earthquakes. The NCERT Solutions provided here cover questions related to the causes, effects, and specific instances of earthquakes, such as the Gujarat earthquake. Students will find explanations on how earthquakes occur, the resulting destruction like building collapses and floods, and the vulnerability of life. The exercises involve answering questions, forming questions, writing short paragraphs, and practicing verb conjugations related to the topic, ensuring a thorough understanding of the chapter's content.
Learning outcomes
- Understand the causes and destructive nature of earthquakes.
- Identify the impact of earthquakes on buildings and life.
- Learn to form questions based on given statements.
- Practice Sanskrit verb conjugations in context.
- Comprehend the vocabulary related to natural disasters.
Topics covered
Paper topics
- भूकंपविभीषिका (Earthquake Disaster)
- भूकंप के कारण (Causes of Earthquakes)
- भूकंप का प्रभाव (Impact of Earthquakes)
- गुजरात भूकंप (Gujarat Earthquake)
- प्राकृतिक आपदाएं (Natural Disasters)
- प्रश्न निर्माण (Question Formation)
- संस्कृत व्याकरण (Sanskrit Grammar)
- क्रिया रूप (Verb Forms)
- आपदा प्रबंधन (Disaster Management)
- पाठ बोध (Chapter Comprehension)
Important topics
- भूकंप के कारण और प्रभाव
- प्रश्न निर्माण का अभ्यास
- क्रिया रूपों का सही प्रयोग
- आपदाओं से संबंधित शब्दावली
PDF preview
Read page by page below. PDF is streamed from the official NCERT website — no download button on this page.
Questions and Solutions
प्रश्न 1. एकपदेन उत्तरं लिखत
- (क) किसकी दारुण-विभीषिका ने गुर्जरक्षेत्र को ध्वंसावशेषों में परिवर्तित कर दिया?
- (ख) किस प्रकार के भवन धराशायी हो गए?
- (ग) दुर्दम्य जलधाराओं से क्या उपस्थित हुआ?
- (घ) किसका शमन (नियंत्रण) का कोई स्थिर उपाय नहीं है?
- (ङ) किस प्रकार के प्राणी भूकंप से मारे जाते हैं?
(क) भूकंप की दारुण विभीषिका ने गुर्जरक्षेत्र को ध्वंसावशेषों में परिवर्तित कर दिया।
(ख) बहुमंजिला (कई मंजिलों वाले) भवन धराशायी हो गए।
(ग) दुर्दम्य जलधाराओं से महाप्लावन (बड़ी बाढ़) का दृश्य उपस्थित हुआ।
(घ) भूकंप के शमन का कोई स्थिर उपाय नहीं है।
(ङ) विवश (असहाय) प्राणी भूकंप से मारे जाते हैं।
प्रश्न 2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत
- (क) समस्त राष्ट्र किस उल्लास में मग्न था?
- (ख) भूकंप का केंद्र बिंदु कौन सा जनपद था?
- (ग) पृथ्वी के खिसकने से क्या होता है?
- (घ) संपूर्ण विश्व किससे आतंकित दिखाई देता है?
- (ङ) किनके विस्फोटों से भी भूकंप आता है?
(क) समस्त राष्ट्र गणतंत्र दिवस पर्व पर नृत्य, गीत और वाद्यों के उल्लास में मग्न था।
(ख) भूकंप का केंद्र बिंदु भुज नगर जनपद था।
(ग) पृथ्वी के खिसकने से महाकम्पन (बड़ा कंपन) होता है, जिससे महाविनाश का दृश्य उत्पन्न होता है।
(घ) संपूर्ण विश्व भूकंपों से आतंकित दिखाई देता है।
(ङ) ज्वालामुखी पर्वतों के विस्फोटों से भी भूकंप आता है।
प्रश्न 3. स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
(क) भूकंपविभीषिका विशेषेण कच्छजनपदं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती।
Solution: भूकंपविभीषिका विशेषेण कच्छजनपदं केषु परिवर्तितवती?
Explanation: यहाँ 'ध्वंसावशेषेषु' (मलबे में) स्थूल पद है, जो एक स्थान या अवस्था को दर्शाता है। इसके स्थान पर 'कुत्र' (कहाँ) या 'केषु' (किन में) जैसे प्रश्नवाचक शब्द का प्रयोग किया जा सकता है। 'केषु' का प्रयोग अधिक उपयुक्त है क्योंकि यह 'ध्वंसावशेषेषु' की बहुवचन प्रकृति से मेल खाता है।
(ख) वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पृथिव्याः अन्तर्गर्भे, पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते।
Solution: के कथयन्ति यत् पृथिव्याः अन्तर्गर्भ, पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते?
Explanation: यहाँ 'वैज्ञानिकाः' (वैज्ञानिक) स्थूल पद है, जो कर्ता (subject) है। इसके स्थान पर 'के' (कौन - बहुवचन) प्रश्नवाचक शब्द का प्रयोग किया गया है।
(ग) विवशाः प्राणिनः आकाशे पिपीलिकाः इव निहन्यन्ते।
Solution: विवशाः प्राणिनः कुत्र पिपीलिकाः इव निहन्यन्ते?
Explanation: यहाँ 'आकाशे' (आकाश में) स्थूल पद है, जो एक स्थान को दर्शाता है। इसके स्थान पर 'कुत्र' (कहाँ) प्रश्नवाचक शब्द का प्रयोग किया गया है।
(घ) एतादृशी भयावहघटना गढवालक्षेत्रे घटिता।
Solution: कीदृशी भयावहघटना गढवालक्षेत्रे घटिता?
Explanation: यहाँ 'एतादृशी' (इस प्रकार की) स्थूल पद है, जो घटना के प्रकार का वर्णन करता है। इसके स्थान पर 'कीदृशी' (किस प्रकार की) प्रश्नवाचक शब्द का प्रयोग किया गया है।
(ङ) तदिदानीम् भूकम्पकारणं विचारणीयं तिष्ठति।
Solution: तदिदानीम् किम् विचारणीयं तिष्ठति?
Explanation: यहाँ 'भूकम्पकारणं' (भूकंप का कारण) स्थूल पद है, जो विचारणीय विषय है। इसके स्थान पर 'किम्' (क्या) प्रश्नवाचक शब्द का प्रयोग किया गया है।
प्रश्न ४. 'भूकम्पविषये' पञ्चवाक्यमितम् अनुच्छेद लिखत।
भूमेः विभिन्नकारणेभ्यः सम्पन्नः कम्पनम् इत्यादयः वैपरीत्यमेव भूकम्पः कथ्यते। भूकम्पः यदा सम्भवति तदा तरङ्गानां सरण्या भूमिः कम्पिता भवति। भूकम्पस्य केन्द्र परितः एते तरङ्गाः भूकम्पः यदाकदा महाविनाशस्य कारणं भवति। भूकम्पेन क्षणेनैव भवनानि धराशायीनि भवन्ति।
Explanation: भूकंप पृथ्वी की सतह पर होने वाला एक कंपन है जो विभिन्न कारणों से उत्पन्न होता है। जब भूकंप आता है, तो तरंगों के माध्यम से भूमि कांपने लगती है। भूकंप का केंद्र इसके तरंगों का स्रोत होता है। भूकंप अक्सर महाविनाश का कारण बनता है, जिससे क्षण भर में ही भवन धराशायी हो जाते हैं।
प्रश्न 5. कोष्ठकेषु दत्तेषु धातुषु निर्देशानुसारं परिवर्तनं विधाय रिक्तस्थानानि पूरयत
(क) समग्रं भारतम् उल्लासे मग्नः .....। (अस् + लट् लकारे)
Solution: समग्रं भारतम् उल्लासे मग्नः अस्ति।
Explanation: 'अस्' धातु का लट् लकार (वर्तमान काल) में प्रथम पुरुष एकवचन 'अस्ति' होता है, जो 'समग्रं भारतम्' (एकवचन कर्ता) के साथ प्रयुक्त होगा।
(ख) भूकम्पविभीषिका कच्छजनपदं विनष्टं ...... (कृ + क्तवतु + ङीप्)
Solution: भूकम्पविभीषिका कच्छजनपदं विनष्टं कृतवती।
Explanation: 'कृ' धातु का क्तवतु प्रत्यय (भूतकाल) के साथ स्त्रीलिंग एकवचन (ङीप् लगने पर) 'कृतवती' होगा, जो कर्ता 'भूकम्पविभीषिका' (स्त्रीलिंग) के अनुसार है।
(ग) क्षणेनैव प्राणिनः गृहविहीनाः ...... (भू + लङ्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)
Solution: क्षणेनैव प्राणिनः गृहविहीनाः अभवन्।
Explanation: 'भू' धातु का लङ् लकार (भूतकाल) में प्रथम पुरुष बहुवचन 'अभवन्' होता है, जो कर्ता 'प्राणिनः' (बहुवचन) के अनुसार है।
(घ) शान्तानि पञ्चतत्त्वानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां . ...। (भू + लट्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)
Solution: शान्तानि पञ्चतत्त्वानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां भवन्ति।
Explanation: 'भू' धातु का लट् लकार (वर्तमान काल) में प्रथम पुरुष बहुवचन 'भवन्ति' होता है, जो कर्ता 'शान्तानि पञ्चतत्त्वानि' (बहुवचन) के अनुसार है।
(ङ) मानवाः . ... यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं करणीयम् न वा? (पृच्छ् + लट्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)
Solution: मानवाः पृच्छन्ति यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं करणीयम् न वा?
Explanation: 'पृच्छ्' धातु का लट् लकार (वर्तमान काल) में प्रथम पुरुष बहुवचन 'पृच्छन्ति' होता है, जो कर्ता 'मानवाः' (बहुवचन) के अनुसार है।
(च) नदीवेगेन ग्रामाः तदुदरे .... ... । (सम् + आ + विश् + विधिलिङ्, प्रथम-पुरुषः एकवचनम्)
Solution: नदीवेगेन ग्रामाः तदुदरे समीविशेयुः।
Explanation: 'सम् + आ + विश्' धातु का विधिलिङ् लकार (संभाव्य या आज्ञार्थ) में प्रथम पुरुष एकवचन 'समीविशेयुः' होता है। यहाँ 'ग्रामाः' बहुवचन है, इसलिए 'समीविशेयुः' (वे प्रवेश करें) का प्रयोग किया जाएगा, हालांकि प्रश्न में एकवचन पूछा गया है, यह संभवतः टाइपिंग त्रुटि है और बहुवचन अपेक्षित है। यदि एकवचन ही मान्य हो तो 'समीविशेत्' होगा, पर कर्ता बहुवचन है। पाठ के संदर्भ में, नदी के वेग से ग्रामों का जल में समा जाना अपेक्षित है, इसलिए बहुवचन 'समीविशेयुः' अधिक उपयुक्त है।
Common mistakes
- Incorrect verb conjugations in fill-in-the-blanks.
- Difficulty in forming appropriate questions for given answers.
- Misinterpreting the meaning of specific Sanskrit terms related to disaster.
Revision tips
- Review the vocabulary related to earthquakes and their effects.
- Practice forming questions for each answer provided in the solutions.
- Pay close attention to the verb conjugations in Exercise 5.
- Understand the sequence of events described in the chapter's context.
Practice MCQs
Q1. गुजरात क्षेत्र में किस प्राकृतिक आपदा की भीषणता ने उसे मलबे में बदल दिया?
Explanation: पाठ के अनुसार, गुजरात क्षेत्र में भूकंप की भीषणता के कारण वह मलबे में परिवर्तित हो गया था।
Q2. भूकंप के कारण किस प्रकार की इमारतें धराशायी हो गईं?
Explanation: समाधानों में बताया गया है कि भूकंप के कारण बहुमंजिला इमारतें धराशायी हो गईं।
Q3. पृथिव्याः स्खलनात् किं जायते?
Explanation: पाठ के अनुसार, पृथ्वी के खिसकने से महाकम्पन (बड़ा कंपन) होता है, जिससे महाविनाश का दृश्य उत्पन्न होता है।
Q4. प्रश्न निर्माण के लिए 'कच्छजनपदं' को स्थूलपद मानते हुए क्या प्रश्न बनेगा?
Explanation: जब 'कच्छजनपदं' स्थूलपद है, तो प्रश्न बनेगा कि भूकंप की आपदा ने किसमें परिवर्तित कर दिया? उत्तर होगा 'ध्वंसावशेषेषु', इसलिए प्रश्न 'कच्छजनपदं केषु परिवर्तितवती?' होगा।
Q5. समग्रं भारतम् उल्लासे मग्नः.....। (अस् + लट् लकारे)
Explanation: लट् लकार वर्तमान काल को दर्शाता है, इसलिए 'अस्' धातु का वर्तमान काल में प्रथम पुरुष एकवचन 'अस्ति' होगा।
Frequently asked questions
यह NCERT समाधान किस कक्षा और विषय के लिए हैं?
यह NCERT समाधान CBSE कक्षा 10 की संस्कृत पाठ्यपुस्तक 'शेमुषी' के अध्याय 10 'भूकंपविभीषिका' के लिए हैं।
इस अध्याय में मुख्य रूप से किन विषयों पर चर्चा की गई है?
इस अध्याय में मुख्य रूप से भूकंप नामक प्राकृतिक आपदा, उसके कारणों, विनाशकारी प्रभावों और गुजरात में आए भूकंप जैसी घटनाओं पर चर्चा की गई है।
समाधानों में किस प्रकार के अभ्यास शामिल हैं?
समाधानों में पाठ्यपुस्तक के प्रश्नों के उत्तर, स्थूल पदों के आधार पर प्रश्न निर्माण, और कोष्ठक में दी गई धातुओं के निर्देशानुसार परिवर्तन (क्रिया रूप) जैसे अभ्यास शामिल हैं।
क्या ये समाधान परीक्षा की तैयारी में मदद करेंगे?
हाँ, ये समाधान अध्याय की अवधारणाओं को स्पष्ट करने, शब्दावली को समझने और व्याकरण अभ्यासों का अभ्यास करने में मदद करके परीक्षा की तैयारी में सहायक होंगे।
प्रश्न निर्माण अभ्यास का क्या उद्देश्य है?
प्रश्न निर्माण अभ्यास का उद्देश्य छात्रों को दिए गए उत्तरों के आधार पर सही प्रश्न बनाने की क्षमता विकसित करना है, जिससे उनकी वाक्य संरचना और समझ में सुधार होता है।
Content reviewed by the NCERT Help team. Editorial Team and update policy
NCERT Solutions PDF PDF on NCERT Help. URL unchanged for search indexing.