CBSE Class 9 Abhyasvan Bhav Chapter 4: संवादानुच्छेदलेखनम् NCERT Solutions (Hindi)

NCERT Solutions PDF Class 9 PDF

This section provides NCERT Solutions for Class 9 Abhyasvan Bhav, Chapter 4, focusing on 'संवादानुच्छेदलेखनम्' (Dialogue Writing) in Hindi. The solutions cover two exercises where students need to fill in missing dialogue parts using a provided word bank (मञ्जूषा). These exercises are designed to help students understand conversational flow, appropriate vocabulary, and sentence construction in Hindi dialogues. By practicing these fill-in-the-blanks, students can improve their ability to create coherent and contextually relevant conversations. These solutions are crucial for exam preparation, offering clear examples and correct answers to reinforce learning and build confidence in dialogue writing skills.

Quick info

BoardCBSE
ClassClass 9
SubjectAbhyasvan Bhav
Session2026
LanguageHindi
TypeNCERT Solutions
ChapterChapter 4

Chapter summary

Chapter 4 of Abhyasvan Bhav for Class 9 in Hindi focuses on the art of dialogue writing (संवादानुच्छेदलेखनम्). The NCERT Solutions provided here offer practice through two exercises. Students are tasked with completing dialogues by selecting appropriate sentences from a given word bank (मञ्जूषा). This helps in understanding conversational structure, vocabulary usage, and logical progression of a dialogue. These solutions are designed to build proficiency in writing effective and meaningful conversations in Hindi.

Learning outcomes

  • Understand the structure and flow of Hindi dialogues.
  • Learn to use appropriate vocabulary in conversational contexts.
  • Practice filling in missing parts of a dialogue using a word bank.
  • Improve sentence construction for effective communication in Hindi.
  • Develop skills in dialogue writing for academic and practical purposes.

Topics covered

Paper topics

  • संवादानुच्छेदलेखनम् (Dialogue Writing)
  • संवाद लेखन अभ्यास
  • मञ्जूषा पूरण (Word Bank Completion)
  • Hindi Grammar and Vocabulary
  • Conversational Hindi
  • CBSE Class 9 Hindi

Important topics

  • Dialogue Writing Techniques
  • Using Word Banks Effectively
  • Contextual Sentence Selection
  • Understanding Conversational Flow

PDF preview

Read page by page below. PDF is streamed from the official NCERT website — no download button on this page.

Loading document …
Page of
Loading page …

Questions and Solutions

प्रश्न 1

अधोलिखितसंवाद मञ्जूषाप्रदत्तवाक्यैः पूरयत –

लता – राधिके! प्रात:काले एव सज़ीभूय कुत्र गन्तुं सन्नद्धा?

राधिका – 1 – ..... लता – विद्यालयम्! अस्यां वेशपूभायाम्? तव गणवेशः कुत्राऽस्ति?

राधिका – 2 – ..... लता – अहा। काव्यालिस्पर्धाः बहुशोभनम्। स्पर्धा तव विद्यालये एव अस्ति उत अपरस्मिन् विद्यालये?

राधिका – 3 – .....

लता – त्वम् प्रतियोगितायां सम्यग्रूपेण प्रस्तुतिं कुर्याः इति मम शुभकामना।

राधिका – 4 – .....

राधिका – 5 – .....

मञ्जूषा: (क) शुभाऽस्ते सन्तु पन्थानः (ख) अहं विद्यालयं गच्छामि। (ग) धन्यवादः भगिनि। (घ) विद्यालये नास्ति स्पर्धा, वयं शिक्षिकया सह अपर विद्यालयं गमिष्यामः। (ङ) अद्य काव्यालि-प्रतियोगिता अस्ति, अहं प्रतियोगितायां भागं ग्रहीतुं सज्रीभूय गच्छामि।

Solution:
  1. लता के प्रश्न "कुत्र गन्तुं सन्नद्धा?" (कहाँ जाने के लिए तैयार हो?) का सीधा उत्तर देते हुए राधिका कहती है कि वह विद्यालय जा रही है। इसलिए, मञ्जूषा से उपयुक्त वाक्य (ख) "अहं विद्यालयं गच्छामि।" (मैं विद्यालय जा रही हूँ।) यहाँ आएगा।
  2. लता के राधिका के गणवेश पर सवाल उठाने पर, राधिका बताती है कि वह विद्यालय प्रतियोगिता के लिए तैयार हो रही है, न कि सामान्य गणवेश में। मञ्जूषा से वाक्य (ङ) "अद्य काव्यालि-प्रतियोगिता अस्ति, अहं प्रतियोगितायां भागं ग्रहीतुं सज्रीभूय गच्छामि।" (आज काव्य प्रतियोगिता है, मैं प्रतियोगिता में भाग लेने के लिए तैयार होकर जा रही हूँ।) यहाँ सबसे उपयुक्त है।
  3. लता के प्रतियोगिता के बारे में पूछने पर कि क्या यह उनके विद्यालय में है या किसी अन्य में, राधिका स्पष्ट करती है कि प्रतियोगिता उनके विद्यालय में नहीं है, बल्कि वे शिक्षिका के साथ दूसरे विद्यालय जा रहे हैं। इसलिए, मञ्जूषा से वाक्य (घ) "विद्यालये नास्ति स्पर्धा, वयं शिक्षिकया सह अपर विद्यालयं गमिष्यामः।" (विद्यालय में प्रतियोगिता नहीं है, हम शिक्षिका के साथ दूसरे विद्यालय जाएँगे।) यहाँ आएगा।
  4. लता द्वारा प्रतियोगिता में अच्छी प्रस्तुति के लिए शुभकामनाएँ देने पर, राधिका आभार व्यक्त करती है। मञ्जूषा से वाक्य (ग) "धन्यवादः भगिनि।" (धन्यवाद, बहन।) यहाँ उपयुक्त है।
  5. संवाद के अंत में, जब राधिका जाने के लिए तैयार है, तो लता उसे यात्रा के लिए शुभकामनाएँ देती है। राधिका का उत्तर शुभकामनाओं की स्वीकृति में होगा। मञ्जूषा से वाक्य (क) "शुभाऽस्ते सन्तु पन्थानः" (तुम्हारी यात्रा मंगलमय हो।) यहाँ उपयुक्त है, जो लता के शुभकामना देने के बाद राधिका के जाने के संदर्भ में है।

प्रश्न 2

अधोलिखितसंवाद मञ्जूषाप्रदत्तवाक्यैः पूरयत –

राहुलः – अभिनव! नमोनमः! चिरात् दृष्टोऽसि?

अभिनव-1 – .....

राहुलः – अभिवादये तरुण! भवता सह मिलित्वा प्रसन्नोऽस्मि।

तरुणः-2 – .....

राहुलः – भवान् किं करोति?

तरुणः – अहं संस्कृतसाहित्ये स्नातकोत्तरपरीक्षा संपाद्य आगतोऽस्मि।

राहुल-3 – .....

राहुलः-4 – .....

तरुणः – किमर्थम्?

तरुणः – संस्कृतपठनेन सह वैज्ञानिकप्रविधीनाम् उपयोगे न कोऽपि दोषः? अहं तु सर्वाणि वैज्ञानिकोपकरणानि उपयोजयामि।

राहुलः – शोभनम्। ५ – .....

मञ्जूषा: (क) भवान् अधुनिक: वस्तैः सज्जः, बहुमूल्यं च चलदूरभाषयन्त्र धारयन् आधुनिक इव प्रतीयते। (ख) मम मनसः भ्रान्तिरियम् अपगता यत् संस्कृताध्येतारः रूढिवादिनः भवन्ति। (ग) अहमपि प्रसन्नोऽस्मि। (घ) परं भवन्तं दृष्ट्वा तु न प्रतीयते यत् भवान् संस्कृतच्छातः। (ङ) अहं मातुलगृह गतवान् आसम्। अयं मम मातुलपुत्रः तरुणः। एनम् मिलतु।

Solution:
  1. राहुल के "चिरात् दृष्टोऽसि?" (बहुत समय बाद दिखे?) पूछने पर, अभिनव बताता है कि वह अपने मामा के घर गया हुआ था और यह उसके मामा के बेटे तरुण हैं, जिनसे राहुल को मिलना चाहिए। इसलिए, मञ्जूषा से वाक्य (ङ) "अहं मातुलगृह गतवान् आसम्। अयं मम मातुलपुत्रः तरुणः। एनम् मिलतु।" (मैं मामा के घर गया हुआ था। यह मेरे मामा का बेटा तरुण है। इससे मिलो।) यहाँ आएगा।
  2. राहुल के तरुण से मिलकर प्रसन्नता व्यक्त करने पर, तरुण भी अपनी प्रसन्नता व्यक्त करता है। मञ्जूषा से वाक्य (ग) "अहमपि प्रसन्नोऽस्मि।" (मैं भी प्रसन्न हूँ।) यहाँ उपयुक्त है।
  3. राहुल तरुण के संस्कृत साहित्य में स्नातकोत्तर परीक्षा पास करने की बात सुनकर आश्चर्यचकित होता है और कहता है कि उसे देखकर ऐसा नहीं लगता कि वह संस्कृत का छात्र है। इसलिए, मञ्जूषा से वाक्य (घ) "परं भवन्तं दृष्ट्वा तु न प्रतीयते यत् भवान् संस्कृतच्छातः।" (परन्तु तुम्हें देखकर ऐसा नहीं लगता कि तुम संस्कृत के छात्र हो।) यहाँ आएगा।
  4. राहुल अपनी बात को स्पष्ट करते हुए कहता है कि तरुण आधुनिक वेशभूषा और महंगे मोबाइल फोन के साथ आधुनिक लग रहा है। मञ्जूषा से वाक्य (क) "भवान् अधुनिक: वस्तैः सज्जः, बहुमूल्यं च चलदूरभाषयन्त्र धारयन् आधुनिक इव प्रतीयते।" (तुम आधुनिक वस्त्रों से सुसज्जित हो और कीमती मोबाइल फोन धारण किए हुए आधुनिक प्रतीत होते हो।) यहाँ आएगा।
  5. तरुण के यह कहने पर कि संस्कृत पढ़ने के साथ वैज्ञानिक उपकरणों का उपयोग करने में कोई बुराई नहीं है, राहुल का भ्रम दूर हो जाता है। वह स्वीकार करता है कि संस्कृत के छात्र रूढ़िवादी होते हैं, यह उसका भ्रम था। मञ्जूषा से वाक्य (ख) "मम मनसः भ्रान्तिरियम् अपगता यत् संस्कृताध्येतारः रूढिवादिनः भवन्ति।" (मेरा यह भ्रम दूर हो गया है कि संस्कृत के अध्येता रूढ़िवादी होते हैं।) यहाँ आएगा।

Common mistakes

  • Selecting sentences that do not fit the context of the dialogue.
  • Misinterpreting the meaning of words in the 'मञ्जूषा' (word bank).
  • Incorrectly applying grammatical rules in sentence completion.
  • Failing to maintain a logical sequence in the conversation.

Revision tips

  • Read the dialogues aloud to understand the natural flow.
  • Pay close attention to the context before choosing a sentence from the word bank.
  • Review the meanings of all words in the 'मञ्जूषा' to avoid errors.
  • Practice writing your own short dialogues on similar topics.

Practice MCQs

Q1. प्रश्न 1 में, लता राधिका से उसके तैयार होने का कारण पूछती है। राधिका का क्या उत्तर सबसे उपयुक्त है?

Q2. प्रश्न 1 में, जब लता राधिका के गणवेश के बारे में पूछती है, तो राधिका का क्या जवाब सही है?

Q3. प्रश्न 2 में, अभिनव राहुल से मिलने पर क्या कहता है?

Q4. प्रश्न 2 में, राहुल तरुण को देखकर क्या टिप्पणी करता है?

Q5. प्रश्न 2 में, तरुण की किस बात से राहुल का भ्रम दूर होता है?

Frequently asked questions

यह समाधान किस कक्षा और विषय के लिए है?

यह समाधान CBSE कक्षा 9 के 'अभ्यासवान् भव' (Abhyasvan Bhav) पुस्तक के अध्याय 4 के लिए है, जो हिंदी माध्यम में है।

इस अध्याय का मुख्य विषय क्या है?

इस अध्याय का मुख्य विषय 'संवादानुच्छेदलेखनम्' यानी संवाद लेखन है। इसमें दिए गए संवादों को मञ्जूषा की सहायता से पूरा करने का अभ्यास कराया गया है।

ये समाधान छात्रों की मदद कैसे करेंगे?

ये समाधान छात्रों को संवादों की संरचना समझने, सही शब्दों का चयन करने और वाक्यों को तार्किक रूप से जोड़ने में मदद करेंगे, जिससे उनके संवाद लेखन कौशल में सुधार होगा।

क्या प्रश्न और उत्तर मूल स्रोत के समान हैं?

हाँ, प्रश्नों को मूल स्रोत से लिया गया है और उन्हें यथावत रखा गया है, जबकि प्रत्येक उत्तर को स्पष्टता और विस्तार के लिए फिर से लिखा गया है।

मञ्जूषा का क्या अर्थ है और इसका उपयोग कैसे किया जाता है?

मञ्जूषा एक शब्द-कोश या सहायता बॉक्स है जिसमें संवाद को पूरा करने के लिए उपयुक्त वाक्य या शब्द दिए होते हैं। छात्रों को संवाद के संदर्भ के अनुसार सही विकल्प चुनना होता है।

Content reviewed by the NCERT Help team. Editorial Team and update policy

NCERT Solutions PDF PDF on NCERT Help. URL unchanged for search indexing.