CBSE Class 8 Sanskrit Chapter 11 Savitri Bai Phule NCERT Solutions

NCERT Solutions PDF Class 8 PDF

CBSE Class 8 Sanskrit Chapter 11, 'Savitri Bai Phule,' introduces students to the remarkable life of this pioneering social reformer and educator. As Maharashtra's first female teacher, Savitri Bai Phule dedicated herself to educating girls, especially those from marginalized communities. The chapter highlights her courageous fight against deeply entrenched social evils and discrimination, particularly the injustices faced by lower castes and women. Through her tireless efforts, she championed the cause of education for all, irrespective of caste or gender, demonstrating an unwavering commitment to social justice. These solutions aim to deepen students' understanding of Savitri Bai Phule's historical significance and her profound impact on women's education and social reform in India, providing valuable insights for their studies.

Quick info

BoardCBSE
ClassClass 8
Subjectसंस्कृत
Session2026
LanguageHindi
TypeNCERT Solutions
Chapter11. सावित्री बाई फुले

Chapter summary

Chapter 11, 'Savitri Bai Phule,' in the Class 8 Sanskrit NCERT Solutions, highlights the life and work of this social reformer. It covers her role as the first female teacher in Maharashtra, her establishment of schools for girls, and her opposition to social injustices like untouchability and caste discrimination. The solutions also touch upon her literary contributions and her dedication to social causes, providing a comprehensive overview for students.

Learning outcomes

  • Understand the life and contributions of Savitri Bai Phule.
  • Identify her role as the first female teacher in Maharashtra.
  • Learn about her efforts to educate girls from marginalized communities.
  • Recognize her opposition to social evils and discrimination.
  • Understand the grammatical concepts of gender, case, and number.
  • Practice verb conjugation and tense changes in Sanskrit.

Topics covered

Paper topics

  • Savitri Bai Phule's biography
  • First female teacher in Maharashtra
  • Education for marginalized communities
  • Fight against social evils
  • Untouchability and caste discrimination
  • Sanskrit vocabulary
  • Grammar: Gender, Case, Number
  • Grammar: Verb Tense Conversion (Lakar)
  • Sentence construction
  • Antonyms
  • Literary works

Important topics

  • Savitri Bai Phule's contributions to education
  • Opposition to social discrimination
  • Grammar: Gender, Case, Number
  • Grammar: Verb Tense Conversion
  • Understanding Sanskrit vocabulary in context

PDF preview

Read page by page below. PDF is streamed from the official NCERT website — no download button on this page.

Loading document …
Page of
Loading page …

Questions and Solutions

प्रश्न 1

1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लिखिए-)
  • (क) महाराष्ट्रस्य प्रथमा महिला शिक्षिका का आसीत्?
  • (ख) कस्य समुदायस्य बालिकानां कृते सावित्री अपरं विद्यालयं प्रारब्धवती?
  • (ग) कीदृशीनां कुरीतीनां सावित्री विरोधम् अकरोत्।
  • (घ) किमर्थं शीर्णवस्त्रावृताः नार्यः कूपात् जलं ग्रहीतुं वारिताः?
  • (ङ) सावित्र्याः मृत्युः कथम् अभवत्?
  • (च) तस्या: द्वयो: काव्यसङ्कलनयो: नामनी के?
Solution:
  1. (क) महाराष्ट्र की प्रथम महिला शिक्षिका सावित्री बाई फुले थीं।
  2. (ख) अस्पृश्यता के कारण तिरस्कृत समुदाय की बालिकाओं के लिए सावित्री ने एक अलग विद्यालय प्रारंभ किया था।
  3. (ग) सावित्री ने सामाजिक कुरीतियों का विरोध किया।
  4. (घ) निम्न जातियों में जन्म लेने के कारण फटे वस्त्र पहने हुए नारियों को कुएँ से जल लेने से रोका गया था।
  5. (ङ) महारोग प्लेग के प्रसार के समय सेवा कार्य में लगी हुई सावित्री स्वयं इस असाध्य रोग से ग्रसित होकर मृत्यु को प्राप्त हुईं।
  6. (च) उनके दो काव्य संकलनों के नाम 'काव्यफुले' और 'सुबोधरत्नाकर' हैं।

प्रश्न 2

2. अधोलिखितानि पदानि आधृत्य वाक्यानि रचयत-(निम्नलिखित पदों के आधार पर वाक्यों की रचना कीजिए-)

स्वकीयम् - •••••

सविनोदम् ***************************************

सक्रिया ***************************************

प्रदेशस्य ***************************************

मुखरम् _____

सर्वथा ***************************************

Solution:

यहाँ दिए गए पदों के आधार पर वाक्य रचना इस प्रकार है:

  • स्वकीयम् (अपना): सावित्री ने अपना कर्म सदैव किया।
  • सविनोदम् (प्रसन्नता के साथ): सोहन ने प्रसन्नता के साथ दिन व्यतीत किया।
  • सक्रिया (सक्रिय): सावित्री नारी शिक्षा के लिए सक्रिय थीं।
  • प्रदेशस्य (प्रदेश की): सावित्री ने सदैव प्रदेश की सेवा की।
  • मुखरम् (प्रखर/स्पष्ट): सावित्री ने अत्याचार का प्रखर विरोध किया।
  • सर्वथा (पूरी तरह): वह नारी शिक्षा के लिए पूरी तरह समर्पित थीं।

प्रश्न 3

3. अधोलिखितानां पदानां विलोमपदानि लिखत-(निम्नलिखित पदों के विपरीतार्थक पद लिखए-)

उपरि ........................ आदानम्

परकीयम् विषमता

व्यक्तिगतम् आरोह:

Solution:

दिए गए पदों के विपरीतार्थक पद निम्नलिखित हैं:

  • उपरि (ऊपर) - अधः (नीचे)
  • आदानम् (लेना) - प्रदानम् (देना)
  • परकीयम् (पराया) - स्वकीयम् (अपना)
  • विषमता (असमानता) - समानता (समानता)
  • व्यक्तिगतम् (व्यक्तिगत) - सार्वजनिकम् (सार्वजनिक)
  • आरोह: (चढ़ना) - अवरोह: (उतरना)

प्रश्न 4

4. अधोलिखितानां पदानां लिङ्गं, विभक्तिं वचनं च लिखत-(निम्नलिखित पदों के लिङ्गः, विभक्ति और वचन लिखए-)

पदानि लिङ्गम् विभक्तिः वचनम

धूलिम् ..............

नाम्नि ..............

अपर: कन्यानाम् ..............

सहभागिताम्

नापितै: ...... ...... ...............

Solution:

दिए गए पदों के लिंग, विभक्ति और वचन इस प्रकार हैं:

पदानि लिङ्गम् विभक्तिः वचनम्
धूलिम् स्त्रीलिङ्गम् द्वितीया एकवचनम्
नाम्नि नपुंसकलिङ्गम् सप्तमी एकवचनम्
अपर: पुंल्लिगम् प्रथमा एकवचनम्
कन्यानाम् स्त्रीलिङ्गम् षष्ठी बहुवचनम्
सहभागिताम् स्त्रीलिङ्गम् द्वितीया एकवचनम्
नापितै: पुल्लिगम् तृतीया बहुवचनम्

प्रश्न 5

5. उदाहरणमनुसृत्य लकारपरिवर्तनं कुरुत-(उदाहरण के अनुसार लकार परिवर्तन कीजिए-)

वर्तमानकालः अतीतकाल:

यथा- सा शिक्षिका अस्ति। सा शिक्षिका आसीत्।

  • (क) सा अध्यापने संलग्ना भवति।
  • (ख) सः त्रयोदशवर्षकल्पः अस्ति।
  • (ग) महिला: तडागात् जलं नयन्ति।
  • (घ) वयं प्रतिदिनं पाठं पठाम:। ***************************************
  • (ङ) किं यूयं विद्यालयं गच्छथ?
  • (च) ते बालका: विद्यालयात् गृहं गच्छन्ति। .....
Solution:

दिए गए वाक्यों का वर्तमान काल से अतीत काल में परिवर्तन इस प्रकार है:

  • (क) सा अध्यापने संलग्ना अभवत्।
  • (ख) सः त्रयोदशवर्षकल्पः आसीत्।
  • (ग) महिला: तडागात् जलम् अनयन्।
  • (घ) वयं प्रतिदिनं पाठम् अपठाम।
  • (ङ) किं यूयं विद्यालयम् अगच्छत।
  • (च) ते बालका: विद्यालयात् गृहम् अगच्छन्।

अतिरिक्त-अभ्यासः प्रश्न 1

1. गद्याशं पठित्वा अधोदत्तान् प्रश्नान् उत्तरत-(गद्यांश पढ़कर नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर दीजिए-)

एकदा सावित्र्या मार्गे दृष्टं यत् कूपं निकषा शीर्णवस्त्रावृताः तथाकथिताः निम्नजातीयाः काश्चित् नार्यः जलं पातुं याचन्ते स्म। उच्चवर्गीयाः उपहासं कुर्वन्तः कूपात् जलोद्धरणम् अवारयन्। सावित्री एतत् अपमानं सोढुं नाशक्नोत्। सा ता: स्त्रिय: निजगृहं नीतवती। तडागं दर्शयित्वा अकथयत् च यत् यथेष्टं जलं नयत। सार्वजनिकोऽयं तडागः। अस्मात् जलग्रहणे नास्ति जातिबन्धनम्। तया मनुष्याणां समानतायाः स्वतन्त्रतायाश्च पक्षः सर्वदा सर्वथा समर्थितः।

I. एकपदेन उत्तरत।

  1. के जलोद्धरणम् अवारयन्?
  2. शीर्णवस्त्रावृता: स्त्रिय: किं पातुम् इच्छन्ति स्म?
  3. सावित्री ता: स्त्रिय: कुत्र नी-त-वती?
  4. सावित्री ता: गृहं नीत्वा किम् अदर्शयत्?

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।

  1. सावित्री शीर्णवस्त्रावृता: महिला: कुत्र अपश्यत्? .....
  2. सावित्री कीदृशंम् अपमानं सोढुं न अशक्नोत्? .....
  3. तडागं दर्शियत्वा सा ता: महिला: किम् अकथयत्?.....
Solution:

गद्यांश को पढ़कर प्रश्नों के उत्तर इस प्रकार हैं:

I. एक पद में उत्तर:

  1. उच्चवर्गीयाः (उच्च वर्ग के लोग)
  2. जलम् (जल)
  3. निजगृहं (अपने घर)
  4. तडागम् (तालाब)

II. पूर्ण वाक्य में उत्तर:

  1. सावित्री ने फटे वस्त्र पहने हुए महिलाओं को कुएँ के पास देखा।
  2. सावित्री ने निम्नजातीय महिलाओं को जल लेने से रोके जाने के अपमान को सहन नहीं कर सकीं।
  3. तालाब दिखाकर उन्होंने उन महिलाओं से कहा कि आप अपनी इच्छानुसार जल ले जा सकती हैं, क्योंकि यह तालाब सार्वजनिक है और इससे जल लेने में कोई जाति-बंधन नहीं है।

Common mistakes

  • Incorrectly identifying the gender, case, or number of Sanskrit words.
  • Errors in changing verb tenses (lakar) from present to past.
  • Misinterpreting the meaning of Sanskrit vocabulary.
  • Difficulty in constructing sentences based on given words.

Revision tips

  • Read the chapter thoroughly to understand Savitri Bai Phule's life story.
  • Pay close attention to the vocabulary and their meanings.
  • Practice the grammatical exercises, especially gender, case, number, and tense changes.
  • Review the answers to ensure accuracy in Sanskrit grammar and comprehension.

Practice MCQs

Q1. महाराष्ट्रस्य प्रथमा महिला शिक्षिका का आसीत्?

Q2. सावित्री बाई फुले ने किस समुदाय की बालिकाओं के लिए एक अलग विद्यालय खोला?

Q3. सावित्री बाई फुले ने किस प्रकार की कुरीतियों का विरोध किया?

Q4. शीर्णवस्त्रावृताः नार्यः कूपात् जलं ग्रहीतुं वारिताः स्म, कारणम् अस्ति:

Q5. सावित्री बाई फुले के काव्य संकलनों के नाम क्या हैं?

Frequently asked questions

यह पाठ किस बारे में है?

यह पाठ महाराष्ट्र की प्रथम महिला शिक्षिका और समाज सुधारिका सावित्री बाई फुले के जीवन और उनके शिक्षा तथा समाज सुधार के कार्यों के बारे में है।

सावित्री बाई फुले ने शिक्षा के क्षेत्र में क्या योगदान दिया?

उन्होंने दलित और निम्न जातियों की बालिकाओं के लिए विद्यालय खोले और शिक्षा को बढ़ावा दिया, जो उस समय एक क्रांतिकारी कदम था।

इस पाठ के व्याकरण अभ्यास किस पर केंद्रित हैं?

इस पाठ के व्याकरण अभ्यास संस्कृत शब्दों के लिंग, विभक्ति, वचन की पहचान और क्रियाओं के लकार (काल) परिवर्तन पर केंद्रित हैं।

क्या यह समाधान परीक्षा की तैयारी में मदद करेंगे?

हाँ, ये समाधान पाठ की समझ को गहरा करने, शब्दावली को मजबूत करने और व्याकरण के अभ्यासों को हल करने में मदद करके परीक्षा की तैयारी में सहायक होंगे।

सावित्री बाई फुले ने किन सामाजिक कुरीतियों का विरोध किया?

उन्होंने अस्पृश्यता, जातिगत भेदभाव और महिलाओं के प्रति होने वाले अन्याय जैसी सामाजिक कुरीतियों का पुरजोर विरोध किया।

Content reviewed by the NCERT Help team. Editorial Team and update policy

NCERT Solutions PDF PDF on NCERT Help. URL unchanged for search indexing.