CBSE Class 8 Sanskrit Chapter 14 Aryabhatta NCERT Solutions

Reviewed by · Updated on

NCERT Solutions PDF Class 8 PDF

CBSE Class 8 Sanskrit, Chapter 14, Aryabhatta, introduces students to the remarkable life and scientific contributions of the ancient Indian scholar. This chapter explores Aryabhatta's groundbreaking work in mathematics and astronomy, including his understanding of the decimal system, his calculation of pi, and his theories on celestial events like eclipses. The NCERT Solutions for this chapter are designed to help students understand these concepts and the associated Sanskrit grammar. Exercises cover various aspects such as word segmentation, identifying antonyms, constructing sentences, filling in blanks, and practicing noun and verb conjugations. By engaging with these solutions, students will not only deepen their knowledge of Aryabhatta's legacy but also strengthen their command over Sanskrit vocabulary and grammar, preparing them thoroughly for their exams.

Home

Quick info

BoardCBSE
ClassClass 8
Subjectसंस्कृत
Session2026
LanguageHindi
TypeNCERT Solutions
ChapterChapter 14 आर्यभटः

Chapter summary

Chapter 14 of the Class 8 Sanskrit NCERT textbook introduces students to the brilliant Indian mathematician and astronomer, Aryabhatta. The exercises in this chapter focus on understanding his life, his groundbreaking work, and key astronomical concepts like the rotation of the Earth and the causes of eclipses. The solutions provide answers to questions on vocabulary, grammar (sandhi, opposite words, sentence formation, noun declensions), and comprehension of Aryabhatta's scientific contributions, including the naming of India's first satellite. This chapter aims to familiarize students with historical scientific figures and basic astronomical phenomena through the Sanskrit language.

Learning outcomes

  • Understand the life and contributions of Aryabhatta.
  • Identify key astronomical concepts like Earth's rotation and eclipses.
  • Practice Sanskrit grammar, including sandhi viched and noun declensions.
  • Construct simple sentences using given Sanskrit words.
  • Learn vocabulary related to astronomy and mathematics in Sanskrit.

Topics covered

Paper topics

  • Life and work of Aryabhatta
  • Astronomy (Sunrise, Sunset, Earth's rotation, Eclipses)
  • Sanskrit Grammar (Sandhi Viched, Antonyms, Sentence Construction)
  • Noun Declensions ('mati' shabd roop)
  • Vocabulary related to science and astronomy

Important topics

  • Aryabhatta's astronomical theories
  • Understanding eclipses
  • Sandhi Viched practice
  • Noun declension ('mati' shabd roop)
  • Sentence formation in Sanskrit

PDF preview

Read page by page below. PDF is streamed from the official NCERT website — no download button on this page.

Loading document …
Page of
Loading page …

Questions and Solutions

प्रश्न 1: एकपदेन उत्तरत (एक पद में उत्तर दीजिए)

(क) सूर्य: कस्यां दिशायाम् उदेति?

सूर्यः कस्यां दिशायाम् उदेति?
Solution: सूर्यः प्रतिदिनं पूर्वदिशि उदेति। अतः उत्तरं 'पूर्वदिशि' अस्ति।

(ख) आर्यभटस्य वेधशाला कुत्र आसीत्?

आर्यभटस्य वेधशाला कुत्र आसीत्?
Solution: महान् गणितज्ञः आर्यभटः पाटलिपुत्र नगरे (आधुनिक पटना) निवसति स्म, अतः तस्य वेधशाला अपि तत्रैव आसीत्। उत्तरं 'पाटलिपुत्रम्' इति अस्ति।

(ग) महान् गणितज्ञः ज्योतिर्विच्च क: अस्ति?

महान् गणितज्ञः ज्योतिर्विच्च क: अस्ति?
Solution: पाठानुसारं, भारतस्य एकः प्राचीनः महान् गणितज्ञः तथा ज्योतिर्विच्च 'आर्यभटः' आसीत्।

(घ) आर्यभटेन क: ग्रन्थ: रचित:?

आर्यभटेन क: ग्रन्थ: रचित:?
Solution: आर्यभटस्य प्रमुखः ग्रन्थः 'आर्यभटीयम्' इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति, यस्मिन् गणितं तथा ज्योतिषशास्त्रं विषये विस्तृतं ज्ञानं वर्तते।

(ङ) अस्माकं प्रथमोपग्रहस्य नाम किम् अस्ति?

अस्माकं प्रथमोपग्रहस्य नाम किम् अस्ति?
Solution: भारतस्य कृते गर्वस्य विषयः अस्ति यत् अस्माकं प्रथमोपग्रहस्य नाम 'आर्यभटः' इति कृतम् अस्ति, यः महान् वैज्ञानिकः आसीत्।

प्रश्न 2: सन्धिविच्छेदं कुरुत (सन्धि-विच्छेद कीजिए)

ग्रन्थोऽयम् = ------+ + ---------------------------

ग्रन्थोऽयम् = ------+ + ---------------------------
Solution: अत्र 'ग्रन्थोऽयम्' इत्यत्र 'गुणसन्धिः' अस्ति। 'ग्रन्थः' + 'अयम्' इति विच्छेदः भवति। 'अ' इत्यस्य 'ओ' आदेशः अभवत्।

सूर्याचल: = ..... + .....

सूर्याचल: = ..... + .....
Solution: 'सूर्याचलः' इत्यत्र 'दीर्घसन्धिः' अस्ति। 'सूर्य' + 'अचलः' इति विच्छेदः भवति। 'अ' + 'अ' मिलित्वा 'आ' अभवत्।

तथैव = ''''' + '''''

तथैव = ''''' + '''''
Solution: 'तथैव' इत्यत्र 'वृद्धि सन्धिः' अस्ति। 'तथा' + 'एव' इति विच्छेदः भवति। 'आ' + 'ए' मिलित्वा 'ऐ' अभवत्।

कालातिगामिनी = ****** + *********

कालातिगामिनी = ****** + *********
Solution: 'कालातिगामिनी' इत्यत्र 'दीर्घसन्धिः' अस्ति। 'काल' + 'अतिगामिनी' इति विच्छेदः भवति। 'अ' + 'अ' मिलित्वा 'आ' अभवत्।

प्रथमोपग्रहस्य = ..... + .....

प्रथमोपग्रहस्य = ..... + .....
Solution: 'प्रथमोपग्रहस्य' इत्यत्र 'गुणसन्धिः' अस्ति। 'प्रथमः' + 'उपग्रहस्य' इति विच्छेदः भवति। 'अ' इत्यस्य 'ओ' आदेशः अभवत्।

प्रश्न 3: अधोलिखितपदानां विपरीतार्थकपदानि लिखत (निम्नलिखित पदों के विपरीतार्थक पद लिखए)

(क) उदय: **************

(क) उदय: **************
Solution: 'उदयः' (उगना) का विपरीतार्थक शब्द 'अस्तः' (डूबना) होता है।

(ख) अचल: .......

(ख) अचल: .......
Solution: 'अचलः' (जो नहीं चलता) का विपरीतार्थक शब्द 'चलः' या 'गतिशीलः' (जो चलता है) होता है।

(ग) अन्धकार: ***************

(ग) अन्धकार: ***************
Solution: 'अन्धकारः' (अंधेरा) का विपरीतार्थक शब्द 'प्रकाशः' (प्रकाश) होता है।

(घ) स्थिर: ***************

(घ) स्थिर: ***************
Solution: 'स्थिरः' (स्थिर) का विपरीतार्थक शब्द 'गतिशीलः' (गतिशील) या 'अस्थिरः' होता है।

(ङ) समादर: ****************

(ङ) समादर: ****************
Solution: 'समादरः' (आदर सहित) का विपरीतार्थक शब्द 'निरादरः' (बिना आदर के) या 'उपहासः' (मजाक) होता है।

प्रश्न 4: अधोलिखितानि पदानि आधृत्य वाक्यानि रचयत (निम्नलिखित पदों के आधार पर वाक्यों की रचना कीजिए)

(क) साम्प्रतम् ***************************************

(क) साम्प्रतम् ***************************************
Solution: 'साम्प्रतम्' (इस समय) का प्रयोग करते हुए वाक्य: 'साम्प्रतम् अहं पठामि।' (इस समय मैं पढ़ रहा हूँ।) या 'साम्प्रतम् छात्राः कक्षायाम् पठन्ति।' (इस समय छात्र कक्षा में पढ़ रहे हैं।)

(ख) निकषा परित: उपविष्ट:

(ख) निकषा परित: उपविष्ट:
Solution: 'निकषा' (निकट) का प्रयोग: 'नदीं निकषा ग्रामः अस्ति।' (नदी के निकट गाँव है।) 'परितः' (चारों ओर) का प्रयोग: 'गृहं परितः वृक्षाः सन्ति।' (घर के चारों ओर पेड़ हैं।) 'उपविष्टः' (बैठा हुआ) का प्रयोग: 'बालकः उपविष्टः अस्ति।' (लड़का बैठा है।)

(ग) कर्मभूमि: .......

(ग) कर्मभूमि: .......
Solution: 'कर्मभूमिः' (कर्म की भूमि) का प्रयोग: 'भारतं अस्माकं कर्मभूमिः अस्ति।' (भारत हमारी कर्मभूमि है।)

(घ) वैज्ञानिक: - ***************************************

(घ) वैज्ञानिक: - ***************************************
Solution: 'वैज्ञानिकः' (वैज्ञानिक) का प्रयोग: 'आर्यभटः एकः महान् वैज्ञानिकः आसीत्।' (आर्यभट्ट एक महान वैज्ञानिक थे।)

प्रश्न 5: मञ्जूषात: पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत (मंजूषा से पदों को लेकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए)

मञ्जूषा: नौकाम्, पृथिवी, तदा, चला, अस्तं

(क) सूर्य: पूर्विदशायाम् उदेति पश्चिमदिशि च ..... गच्छति।

(क) सूर्य: पूर्विदशायाम् उदेति पश्चिमदिशि च ..... गच्छति।
Solution: सूर्यः पूर्वदिशायाम् उदेति पश्चिमदिशि च 'अस्तं' गच्छति। (सूर्य पूर्व दिशा में उगता है और पश्चिम दिशा में अस्त होता है।)

(ख) सूर्य: अचल: पृथिवी च """""।

(ख) सूर्य: अचल: पृथिवी च """""।
Solution: सूर्यः अचलः पृथिवी च 'चला' (घूमती है)। (सूर्य स्थिर है और पृथ्वी घूमती है।)

(ग) ……… स्वकीये अक्षे घूर्णति।

(ग) ……… स्वकीये अक्षे घूर्णति।
Solution: 'पृथिवी' स्वकीये अक्षे घूर्णति। (पृथ्वी अपनी धुरी पर घूमती है।)

(घ) यदा पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते ..... चन्द्रग्रहणं भवति।

(घ) यदा पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते ..... चन्द्रग्रहणं भवति।
Solution: यदा पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते 'तदा' चन्द्रग्रहणं भवति। (जब पृथ्वी की छाया पड़ने से चंद्रमा का प्रकाश रुक जाता है, तब चंद्र ग्रहण होता है।)

(ङ) नौकायाम् उपविष्ट: मानव: """ स्थिरामनुभवति।

(ङ) नौकायाम् उपविष्ट: मानव: """ स्थिरामनुभवति।
Solution: नौकायाम् उपविष्टः मानवः 'नौकाम्' स्थिरामनुभवति। (नाव में बैठा हुआ मनुष्य नाव को स्थिर अनुभव करता है।)

प्रश्न 6: उदाहरणानुसारं पदपरिचयं ददत (उदाहरणों के अनुसार पदों का परिचय दीजिए)

पदानि | लिङ्गम् | विभक्तिः | वचनम्

यथा- चन्द्रस्य | पुॅल्लिङ्ग: | षष्ठी | एकवचनम्

(क) वेधशालायाम् ******* *************** ***************************************

(क) वेधशालायाम् ******* *************** ***************************************
Solution: वेधशालायाम् | स्त्रीलिङ्गम् | सप्तमी | एकवचनम्

(ख) पृथिवी ************** ................. ................

(ख) पृथिवी ************** ................. ................
Solution: पृथिवी | स्त्रीलिङ्गम् | प्रथमा | एकवचनम्

(ग) परम्परया ................. ................ ................

(ग) परम्परया ................. ................ ................
Solution: परम्परया | स्त्रीलिङ्गम् | तृतीया | एकवचनम्

(घ) त्रीणि ................. छायापातेन *************** *************** .................

(घ) त्रीणि ................. छायापातेन *************** *************** .................
Solution: त्रीणि | नपुंसकलिङ्गम् | प्रथमा/द्वितीया | बहुवचनम् छायापातेन | पुंल्लिङ्गम् | तृतीया | एकवचनम्

प्रश्न 7: 'मति' शब्दस्य रूपाणि पूरयत ('मति' शब्द के रूप पूरे कीजिए)

विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम्

प्रथमा | मति: | मती | मतय:

(क) द्वितीया मतिम् ............... मती:

(क) द्वितीया मतिम् ............... मती:
Solution: द्वितीया | मतिम् | मती | मतीः

(ख) तृतीया मत्या मतिभ्याम् ...............

(ख) तृतीया मत्या मतिभ्याम् ...............
Solution: तृतीया | मत्या | मतिभ्याम् | मतिभिः

(ग) चतुर्थी मतिभ्याम् मतिभ्य:

(ग) चतुर्थी मतिभ्याम् मतिभ्य:
Solution: चतुर्थी | मत्यै, मतये | मतिभ्याम् | मतिभ्यः

(घ) पञ्चमी मत्याः, मतेः ................ ................

(घ) पञ्चमी मत्याः, मतेः ................ ................
Solution: पञ्चमी | मत्याः, मतेः | मतिभ्याम् | मतिभ्यः

(ङ) षष्ठी ************* मत्यो: मतीनाम्

(ङ) षष्ठी ************* मत्यो: मतीनाम्
Solution: षष्ठी | मत्याः, मतेः | मत्योः | मतीनाम्

(च) सप्तमी मत्याम् मत्यो: मतिषु

(च) सप्तमी मत्याम् मत्यो: मतिषु
Solution: सप्तमी | मत्याम्, मतौ | मत्योः | मतिषु

(छ) सम्बोधनम् ••••••••• हे मती! हे मतय:!

(छ) सम्बोधनम् ••••••••• हे मती! हे मतय:!
Solution: सम्बोधनम् | हे मते! | हे मती! | हे मतयः!

Common mistakes

  • Incorrectly performing sandhi viched (word segmentation).
  • Confusing noun declensions (e.g., 'mati' shabd roop).
  • Misinterpreting the meaning of Sanskrit words in context.
  • Errors in identifying antonyms for given Sanskrit words.

Revision tips

  • Review Aryabhatta's main scientific contributions mentioned in the chapter.
  • Practice the sandhi viched exercises to strengthen word segmentation skills.
  • Memorize the 'mati' shabd roop and other noun declensions provided.
  • Attempt the fill-in-the-blanks and sentence construction exercises to reinforce vocabulary and grammar.

Practice MCQs

Q1. आर्यभटस्य वेधशाला कुत्र आसीत्?

Q2. सूर्यः प्रतिदिनं कस्यां दिशायां उदेति?

Q3. आर्यभटेन कः ग्रन्थः रचितः?

Q4. पृथिवी स्वकीये अक्षे घूर्णति इति कस्य मतम् आसीत्?

Q5. चन्द्रग्रहणं कथं भवति?

Frequently asked questions

Who was Aryabhatta?

Aryabhatta was a renowned Indian mathematician and astronomer who lived in the 5th century CE. He made significant contributions to mathematics and astronomy, including the concept of zero, approximation of pi, and theories on eclipses.

What is the main concept covered in Chapter 14 of Class 8 Sanskrit?

Chapter 14 focuses on the life and scientific contributions of Aryabhatta, particularly his astronomical observations and theories, presented through Sanskrit text and exercises.

What grammatical topics are included in the solutions for this chapter?

The solutions cover Sanskrit grammar topics such as sandhi viched (word segmentation), antonyms, sentence construction, and noun declensions, specifically the 'mati' shabd roop.

How do these NCERT Solutions help students?

These solutions provide clear, step-by-step answers to all exercises, helping students understand the chapter's content, clarify doubts, improve their Sanskrit language skills, and prepare effectively for exams.

What astronomical concepts are explained in the chapter?

The chapter explains basic astronomical concepts like the direction of sunrise and sunset, the idea that the Earth rotates on its axis, and the cause of lunar eclipses (Chandra Grahan).

Important links

Content reviewed by the NCERT Help team. Editorial Team and update policy

NCERT Solutions PDF PDF on NCERT Help. URL unchanged for search indexing.