CBSE Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 13: Himalayas NCERT Solutions

NCERT Solutions PDF Class 8 PDF

This section offers comprehensive NCERT Solutions for Chapter 13 of the CBSE Class 8 Sanskrit Ruchira textbook, focusing on the magnificent Himalayas. The solutions address various exercises aimed at deepening students' grasp of Sanskrit vocabulary, grammar, and sentence construction pertinent to the chapter's theme. Students will find clear, step-by-step answers for exercises such as providing single-word responses, forming questions from highlighted words, understanding sandhi (word joining) and vigraha (word splitting), matching vocabulary, and constructing sentences. The chapter highlights the grandeur and importance of the Himalayas, portraying it as a natural landmark and a wellspring of aesthetic appeal and motivation. These solutions are designed to assist students in thoroughly understanding the chapter's material, reinforcing grammatical principles, and refining their Sanskrit writing abilities, thereby serving as a crucial aid for exam preparation and review.

Quick info

BoardCBSE
ClassClass 8
SubjectSanskrit Ruchira
Session2026
LanguageHindi
TypeNCERT Solutions
ChapterChapter 13

Chapter summary

Chapter 13 of the CBSE Class 8 Sanskrit Ruchira textbook, 'Himalayas', is explored through these NCERT Solutions. The solutions offer clear answers to exercises on vocabulary, question formation, sandhi, and sentence construction, all centered around the theme of the Himalayas. Students will practice identifying grammatical cases and forming sentences using key terms. This chapter highlights the Himalayas as a significant natural entity, reinforcing Sanskrit language skills through engaging exercises.

Learning outcomes

  • Understand the significance of the Himalayas as described in Sanskrit literature.
  • Formulate questions in Sanskrit based on given sentences.
  • Identify and apply sandhi rules for word joining and splitting.
  • Match Sanskrit words with their correct meanings.
  • Construct meaningful sentences in Sanskrit using provided vocabulary.
  • Recognize and use different grammatical cases in Sanskrit.

Topics covered

Paper topics

  • Himalayas description
  • Sanskrit vocabulary
  • Question formation
  • Sandhi (word joining)
  • Vigraha (word splitting)
  • Sentence construction
  • Grammatical cases (Vibhakti)
  • Poetic descriptions
  • Sanskrit grammar exercises
  • Chapter 13 Ruchira

Important topics

  • Himalayas as 'Prithvi Manadanda'
  • Sandhi and Vigraha exercises
  • Vocabulary related to nature and mountains
  • Sentence formation practice
  • Understanding poetic language

PDF preview

Read page by page below. PDF is streamed from the official NCERT website — no download button on this page.

Loading document …
Page of
Loading page …

Questions and Solutions

प्रश्न 1

1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत-(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए-)
  • (क) पृथिव्या: मानदण्ड: क:?
  • (ख) हिमालय: भारतस्य कस्यां दिशि वर्तते?
  • (ग) इन्दो: किरणेषु क: निमज्जति?
  • (घ) कुमारसम्भवमहाकाव्यस्य रचियता क:?
  • (ङ) हिमालय: गुहासु कं रक्षति?
Solution: निम्नलिखित प्रश्नों के एक पद में उत्तर इस प्रकार हैं:
  • (क) हिमालयः पृथ्वी का मापदण्ड है।
  • (ख) हिमालय भारत की उत्तर दिशा में स्थित है।
  • (ग) चन्द्रमा की किरणों में (या उनके प्रभाव से) 'अंक' (अर्थात कोई एक दोष या कलंक) विलीन हो जाता है।
  • (घ) कुमारसम्भव महाकाव्य के रचयिता महाकवि कालिदास हैं।
  • (ङ) हिमालय अपनी गुफाओं में अंधकार को आश्रय देता है (या अंधकार से रक्षा करता है)।

प्रश्न 2

2. अधोरेखाङ्कितेभ्य: पदेभ्य: प्रश्निर्माणं कुरुत-(नीचे रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्नों का निर्माण कीजिए-)
  • (क) हिमालय: <u>उत्तरस्यां</u> दिशि वर्तते।
  • (ख) पृथिव्या: मानदण्ड: <u>हिमालय:</u> अस्ति।
  • (ग) कुमारसम्भवमहाकाृव्यं <u>कालिदासेन</u> विरचितम्।
  • (घ) अस्मिन् पाठे कवि: <u>हिमालयस्य</u> वर्णनं करोति।
Solution: रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्नों का निर्माण इस प्रकार किया जा सकता है:
  • (क) हिमालयः कस्यां दिशि वर्तते? (हिमालय किस दिशा में स्थित है?)
  • (ख) पृथिव्या: मानदण्ड: कः अस्ति? (पृथ्वी का मापदण्ड कौन है?)
  • (ग) कुमारसम्भवमहाकाव्यं केन विरचितम्? (कुमारसम्भव महाकाव्य किसके द्वारा रचित है?)
  • (घ) अस्मिन् पाठे कविः कस्य वर्णनं करोति? (इस पाठ में कवि किसका वर्णन करते हैं?)

प्रश्न 3

3. अधोलिखितेषु पदेषु सन्धिविच्छेदं कुरुत-(निम्नलिखित पदों में संधि-विच्छेद कीजिए-)

अस्त्युत्तरस्याम् = ****** + *********

नगाधिराज: = *************************************

पूर्वापरौ = ..... + ......

किरणेष्विव = ********** + ************************

यस्यातपवन्ति = ..... + .....

Solution: निम्नलिखित पदों का संधि-विच्छेद इस प्रकार है:
  • अस्त्युत्तरस्याम् = अस्ति + उत्तरस्याम्
  • नगाधिराजः = नग + अधिराजः
  • पूर्वापरौ = पूर्व + अपरौ
  • किरणेष्विव = किरणेषु + इव
  • यस्यातपवन्ति = यस्य + आतपवन्ति

प्रश्न 4

4. मञ्जूषात: शब्दान् चित्वा निदिन्टस्तम्भेषु लिखत-(मञ्जूषा से शब्द चुनकर दिए गए स्तंभ के नीचे लिखए-)

नगाधिराज: दिशि सिद्धा: इन्दो: करिभि:

किरणै: द्रमाणाम् क्षुद्रे स्रुतक्षीरतया छायायाम्

गुहासु महाकाव्ये शृङ्गाणि विघट्टितानाम् मानदण्ड:

प्रभवस्य य: वृष्टिभि: घनानाम् कालिदासेन

प्रथमा विभक्तिः तृतीया विभक्तिः षष्ठी विभक्तिः सप्तमी विभक्तिः

यथा- यः करिभि: इन्दो: गुहासु

................. ................ ................ ................

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .................

................

****************

Solution: मञ्जूषा से शब्दों को चुनकर विभक्ति के अनुसार स्तंभों में इस प्रकार लिखा जाएगा:

प्रथमा विभक्तिः नगाधिराजः, शृङ्गाणि, सिद्धाः, मानदण्डः

तृतीया विभक्तिः किरणैः, वृष्टिभिः, कालिदासेन, विघट्टितानाम्

षष्ठी विभक्तिः प्रभवस्य, घनानाम्, इन्दोः, महाकाव्ये

सप्तमी विभक्तिः दिशि, क्षुद्रे, छायायाम्, गुहासु

प्रश्न 5

5. अधोलिखितानि पदानि आधृत्य वाक्यानि रचयत-(निम्नलिखित पदों के आधार पर वाक्यों की रचना कीजिए-)

पृथिव्या: *************************************** हिमालये गुहासु इन्दो: छायायाम्

Solution: दिए गए पदों के आधार पर वाक्य रचना इस प्रकार है:
  • पृथिव्या: हिमालयः पृथिव्याः मानदण्डः इव अस्ति। (हिमालय पृथ्वी के मापदण्ड के समान है।)
  • हिमालये: हिमालये ऋषयः तपः कुर्वन्ति। (हिमालय में ऋषि तपस्या करते हैं।)
  • गुहासु: पुरा हिमालयस्य गुहासु ऋषयः अवसन्। (प्राचीन काल में हिमालय की गुफाओं में ऋषि निवास करते थे।)
  • इन्दो:: इन्दोः किरणेषु शीतलता भवति। (चन्द्रमा की किरणों में शीतलता होती है।)
  • छायायाम्: पथिकः वृक्षस्य छायायाम् विश्राम्यति। (पथिक वृक्ष की छाया में विश्राम करता है।)

प्रश्न 6

6. शब्दार्थान् मेलयत-(शब्दार्थों का परस्पर मेल कीजिए-)

नगाधिराज: शिखराणि तोयनिधी मेघानाम् इन्दो: समुद्रौ

घनानाम् अपहर्तुम्/दूरीकुर्तुम् करिभि: पर्वतराज: सानूनि चन्द्रस्य विनेतुम् गजै:

Solution: शब्दार्थों का सही मेल इस प्रकार है:
  • नगाधिराजः = पर्वतराजः
  • तोयनिधी = समुद्रौ
  • इन्दोः = चन्द्रस्य
  • घनानाम् = मेघानाम्
  • करिभिः = गजैः
  • सानूनि = शिखराणि
  • विनेतुम् = अपहर्तुम्/दूरीकुर्तुम्

प्रश्न 7

7. सन्धिः विच्छेदः वा क्रियताम् – (सन्धि अथवा सन्धिविच्छेद कीजिए – )
  1. अस्त्युत्तरस्यां = ..... + .....
  2. निमज्जित+इन्दो: = .....
  3. किरणेष्विवाङ्क: = .... + ..... + .....
  4. यस्य+आतपवन्ति = .....
  5. वृष्टिभिराश्रयन्ते = ..... + .....
  6. क्षुद्रेऽपि = ..... + .....
  7. पूर्वापरौ = ..... + .....
Solution: संधि या संधि-विच्छेद इस प्रकार हैं:
  1. अस्त्युत्तरस्यां = अस्ति + उत्तरस्याम्
  2. निमज्जित+इन्दोः = निमज्जतीन्दोः
  3. किरणेष्विवाङ्कः = किरणेषु + इव + अङ्कः
  4. यस्य+आतपवन्ति = यस्यातपवन्ति
  5. वृष्टिभिराश्रयन्ते = वृष्टिभिः + आश्रयन्ते
  6. क्षुद्रेऽपि = क्षुद्रे + अपि
  7. पूर्वापरौ = पूर्व + अपरौ

प्रश्न 8

8. एकपदेन उत्तरत-(एकपद में उत्तर दीजिए-)
  1. कः अनन्तरत्नप्रभवः अस्ति?
  2. किं हिमालयस्य सौन्दर्यं/वैभवं न नाशयति?
  3. एकः हि दोष: कस्मिन् निमज्जित?
  4. सिद्धाः काभिः उद्धिग्नाः भूत्वा आतपयुक्तानि शिखराणि आश्रयन्ते?
  5. हिमालय: अन्धकारं कुत्र/कासु रक्षति?
Solution: निम्नलिखित प्रश्नों के एक पद में उत्तर इस प्रकार हैं:
  1. अनन्तरत्नप्रभवः हिमालयः अस्ति। (अनंत रत्नों का उद्गम स्थल हिमालय है।)
  2. हिमालयस्य सौन्दर्यं/वैभवं मेघैः न नाशयति। (बादलों से हिमालय की सुंदरता/महिमा नष्ट नहीं होती है।)
  3. एकः हि दोषः इन्दोः किरणेषु निमज्जितः। (एकमात्र दोष चन्द्रमा की किरणों में विलीन हो जाता है।)
  4. सिद्धाः वृष्टिभिः उद्धिग्नाः भूत्वा आतपयुक्तानि शिखराणि आश्रयन्ते। (सिद्धि प्राप्त लोग वर्षा से व्याकुल होकर धूप वाले शिखरों का आश्रय लेते हैं।)
  5. हिमालयः अन्धकारं गुहासु रक्षति। (हिमालय अंधकार की रक्षा गुफाओं में करता है।)

Common mistakes

  • Incorrectly forming questions from underlined words.
  • Errors in applying sandhi rules, especially with vowel combinations.
  • Misinterpreting word meanings during vocabulary matching.
  • Grammatical errors in sentence construction, such as incorrect verb conjugation or noun declension.

Revision tips

  • Practice forming questions for each underlined word in the exercises.
  • Review the sandhi rules and apply them to all given examples.
  • Create your own sentences using the vocabulary introduced in this chapter.
  • Pay close attention to the meaning of each word before attempting the matching exercise.

Practice MCQs

Q1. पृथिव्याः मानदण्डः इति कस्य कृते उक्तम्?

Q2. कुमारसम्भवमहाकाव्यस्य रचियता कः अस्ति?

Q3. हिमालयस्य गुहासु के निमजन्ति?

Q4. अस्त्युत्तरस्याम् इति पदे कः सन्धिः अस्ति?

Q5. नगाधिराजः इति शब्दस्य अर्थः कः?

Frequently asked questions

कक्षा 8 संस्कृत रुचिरा के अध्याय 13 में मुख्य विषय क्या है?

कक्षा 8 संस्कृत रुचिरा के अध्याय 13 का मुख्य विषय हिमालय का वर्णन है, जिसमें उसकी महिमा, प्रकृति और महत्व को दर्शाया गया है।

इन NCERT समाधानों से छात्रों को क्या लाभ होगा?

ये समाधान छात्रों को अध्याय के प्रश्नों को समझने और हल करने में मदद करेंगे, जिससे उनकी संस्कृत भाषा की समझ और व्याकरणिक कौशल में सुधार होगा।

क्या इन समाधानों में संधि-विच्छेद के उदाहरण शामिल हैं?

हाँ, इन समाधानों में संधि और विच्छेद से संबंधित प्रश्नों के उत्तर दिए गए हैं, जो छात्रों को संधि नियमों को समझने में सहायता करते हैं।

प्रश्न निर्माण अभ्यास का क्या उद्देश्य है?

प्रश्न निर्माण अभ्यास छात्रों को रेखांकित शब्दों के आधार पर सही प्रश्न पूछना सिखाता है, जिससे उनकी वाक्य-रचना और प्रश्नवाचक शब्दों के प्रयोग की क्षमता बढ़ती है।

क्या ये समाधान परीक्षा की तैयारी के लिए उपयोगी हैं?

हाँ, ये समाधान अध्याय के सभी महत्वपूर्ण पहलुओं को कवर करते हैं और विस्तृत स्पष्टीकरण प्रदान करते हैं, जो परीक्षा की तैयारी के लिए अत्यंत उपयोगी हैं।

Content reviewed by the NCERT Help team. Editorial Team and update policy

NCERT Solutions PDF PDF on NCERT Help. URL unchanged for search indexing.