NCERT Class 11 Mathematics Ganit: Chapter 14 — गणित

NCERT CBSE Class 11 Mathematics Ganit Chapter 14 Hindi PDF

यह अध्याय NCERT कक्षा 11 गणित की पुस्तक 'गणित' के अध्याय 14 'प्रायिकता' का परिचय देता है। यह यादृच्छिक परीक्षणों, प्रति समष्टि और घटनाओं की अवधारणाओं को स्पष्ट करता है। अध्याय में, एक घटना को प्रति समष्टि के एक उपसमुच्चय के रूप में परिभाषित किया गया है। यह विभिन्न प्रकार की घटनाओं, जैसे असंभव घटना (रिक्त समुच्चय), निश्चित घटना (प्रति समष्टि), और सरल घटना (एकल प्रति बिंदु वाली घटना) की व्याख्या करता है। उदाहरणों के माध्यम से, जैसे कि सिक्का उछालना और पासा फेंकना, इन अवधारणाओं को समझाया गया है। यह अध्याय छात्रों को प्रायिकता की मूल बातें समझने और विभिन्न प्रकार की घटनाओं को पहचानने में मदद करता है, जो CBSE पाठ्यक्रम के लिए महत्वपूर्ण है।

Quick info

BoardCBSE / NCERT
ClassClass 11
SubjectMathematics
BookGanit
ChapterChapter 14 — गणित
LanguageHindi
PDF typeNCERT Textbook
SessionCBSE 2026
Reading time2 minutes
Word count307

Learning outcomes

Vocabulary

WordMeaning
यादृच्छिक परीक्षणRandom experiment
प्रति समष्टिSample space
घटनाEvent
उपसमुच्चयSubset
असंभव घटनाImpossible event
निश्चित घटनाSure event
सरल घटनाSimple event
प्रारम्भिक घटनाElementary event

The complete chapter text is read in the official NCERT PDF viewer below (streamed from ncert.nic.in). This page provides NCERT Help study material — summary, vocabulary, practice questions, and FAQs — not a full reproduction of the textbook.

Read chapter online

This PDF is loaded from the official NCERT website (ncert.nic.in). Use the page buttons below to read — download is disabled on NCERT Help.

Read page by page below. PDF is streamed from the official NCERT website — no download button on this page.

Loading document …
Page of
Loading page …

Practice questions

  1. एक पासा फेंकने के परीक्षण का प्रति समष्टि लिखिए। Answer: S = {1, 2, 3, 4, 5, 6}
  2. एक सिक्के को दो बार उछालने पर 'ठीक एक चित्त' आने की घटना को समुच्चय के रूप में लिखिए। Answer: E = {HT, TH}
  3. एक पासा फेंकने पर '7 से बड़ी संख्या' आने की घटना को क्या कहते हैं? Answer: असंभव घटना
  4. एक पासा फेंकने पर '6 से छोटी या उसके बराबर संख्या' आने की घटना को क्या कहते हैं? Answer: निश्चित घटना

Practice MCQs

Q1. किसी यादृच्छिक परीक्षण से संबंधित सभी संभावित परिणामों के समुच्चय को क्या कहते हैं?

Q2. निम्नलिखित में से कौन सी एक घटना का उदाहरण है?

Q3. वह घटना जिसके घटित होने की कोई संभावना नहीं होती, क्या कहलाती है?

Q4. यदि किसी घटना में केवल एक ही प्रति बिंदु हो, तो वह क्या कहलाती है?

Q5. एक पासा फेंकने पर '7' आने की घटना क्या है?

Frequently asked questions

प्रायिकता (Probability) अध्याय में 'प्रति समष्टि' (Sample Space) क्या है?

प्रति समष्टि किसी यादृच्छिक परीक्षण से संबंधित सभी संभावित परिणामों का समुच्चय होता है।

गणित में 'घटना' (Event) को कैसे परिभाषित किया जाता है?

प्रति समष्टि का कोई भी उपसमुच्चय एक घटना कहलाता है।

असंभव घटना (Impossible Event) का क्या अर्थ है?

असंभव घटना वह घटना है जिसके घटित होने की कोई संभावना नहीं होती, और इसे रिक्त समुच्चय (φ) द्वारा दर्शाया जाता है।

निश्चित घटना (Sure Event) क्या होती है?

निश्चित घटना वह घटना है जिसके घटित होने की पूर्ण निश्चितता होती है, और यह प्रति समष्टि (S) के बराबर होती है।

सरल घटना (Simple Event) किसे कहते हैं?

यदि किसी घटना में केवल एक ही प्रति बिंदु (outcome) हो, तो उसे सरल या प्रारम्भिक घटना कहते हैं।

क्या प्रति समष्टि स्वयं एक घटना है?

हाँ, प्रति समष्टि (S) स्वयं एक निश्चित घटना है।

Related resources

Important topics

घटना की परिभाषा असंभव घटना निश्चित घटना सरल घटना

Topics covered

यादृच्छिक परीक्षण प्रति समष्टि घटना घटना का घटित होना घटनाओं के प्रकार असंभव घटना निश्चित घटना सरल घटना प्रारम्भिक घटना

NCERT Class 11 Mathematics — Ganit — Chapter 14 — गणित. Verified by NCERT Help Editorial Team. Reviewed on 29 Jul 2026. Last updated 10 Aug 2026.