CBSE Class 8 Ruchira Chapter 12: कः रक्षति कः रक्षितः NCERT Solutions
This chapter, 'कः रक्षति कः रक्षितः' (Who Protects, Who is Protected), from the CBSE Class 8 Ruchira textbook, delves into the critical importance of environmental conservation. The NCERT Solutions provide detailed answers to exercises focusing on understanding the impact of human actions on nature, such as pollution caused by plastic waste and the consequences of deforestation. Students will learn about the interconnectedness of living beings and their environment, the necessity of cleanliness, and practical ways to protect nature. These solutions are designed to help students grasp the concepts thoroughly, answer questions accurately, and prepare effectively for their examinations by reinforcing the lessons on environmental responsibility.
Quick info
| Board | CBSE |
|---|---|
| Class | Class 8 |
| Subject | रुचिरा |
| Session | 2026 |
| Language | Hindi |
| Type | NCERT Solutions |
| Chapter | 12. कः रक्षति कः रक्षितः |
Chapter summary
Chapter 12, 'कः रक्षति कः रक्षितः', focuses on environmental protection and conservation. The NCERT Solutions cover exercises related to understanding pollution, the harmful effects of plastic, the importance of trees, and the need for cleanliness. It emphasizes the responsibility of humans towards nature and other living beings, encouraging students to adopt eco-friendly practices. The solutions aid in comprehending the text and answering questions related to environmental awareness.
Learning outcomes
- Understand the importance of environmental protection.
- Identify the causes and consequences of pollution.
- Learn about the harmful effects of plastic waste.
- Recognize the role of trees in the environment.
- Develop a sense of responsibility towards nature.
- Practice cleanliness and waste management.
Topics covered
Paper topics
- Environmental Protection
- Pollution (Air, Plastic)
- Deforestation
- Waste Management
- Importance of Trees
- Plastic Waste
- Animal Welfare
- Cleanliness Drive
- Grammar: Sandhi Viccheda
- Grammar: Prashna Nirman
- Vocabulary Building
- Environmental Responsibility
Important topics
- Environmental Protection and Responsibility
- Harmful Effects of Plastic
- Role of Trees in Environment
- Waste Management and Cleanliness
- Grammar: Question Formation
- Grammar: Word Separation (Sandhi Viccheda)
PDF preview
Read page by page below. PDF is streamed from the official NCERT website — no download button on this page.
Questions and Solutions
प्रश्न 1
(क) केन पीडितः वैभवः बहिरागतः?
(ख) भवनेत्यादीनां निर्माणाय के कर्त्यन्ते?
(ग) मार्गे किं दृष्ट्वा बालाः परस्परं वार्तालाप कुर्वन्ति?
(घ) वयं शिक्षिताः अपि कथमाचरामः?
(ङ) प्लास्टिकस्य मृत्तिकायां लयाभावात् कस्य कृते महती क्षतिः भवति?
(च) अद्य निदाघतापतप्तस्य किं शुष्कतां याति?
यहाँ दिए गए प्रश्नों के एक-एक शब्द में उत्तर इस प्रकार हैं:
(क) वैभवः विद्युदभावेन (बिजली न होने के कारण) पीड़ित होकर बाहर आया।
(ख) भवनों आदि के निर्माण के लिए वृक्षाः (पेड़ों को) काटा जाता है।
(ग) मार्ग में अवकरभाण्डारम् (कूड़े के ढेर) को देखकर बालक आपस में बातचीत करते हैं।
(घ) हम शिक्षित होने पर भी अशिक्षिता इव (अशिक्षितों की तरह) आचरण करते हैं।
(ङ) प्लास्टिक के मिट्टी में न घुलने के कारण पर्यावरणस्य (पर्यावरण की) महती क्षतिः भवति (बहुत हानि होती है)।
(च) आज गर्मी की तपिश से तालु (गला) शुष्कतां याति (सूख जाता है)।
प्रश्न 2
(क) परिमन्दर् गृहात् बहिरागत्य किं पश्यति?
(ख) अस्माभिः केषां निर्माणाय वृक्षाः कर्त्यन्ते?
(ग) विनयः संगीतामाह्य किं वद्ति?
(घ) रोजलिन् आगत्य किं करोति?
(ङ) अन्ते जोसेफः पर्यावरणक्षायै कः उपायः बोधयति?
यहाँ दिए गए प्रश्नों के पूर्ण वाक्यों में उत्तर प्रस्तुत हैं:
(क) परमिन्दर् घर से बाहर आकर देखता है कि वायु का वेग (हवा की गति) तो पूरी तरह से अवरुद्ध (रुका हुआ) है।
(ख) हम मनुष्यों द्वारा बहुमंजिला भवनों, भूमिगत मार्गों, मेट्रो मार्गों और ऊपर से जाने वाले पुलों (ऊपरीगामी सेतुओं) के निर्माण के लिए वृक्षों को काटा जाता है।
(ग) विनय संगीत को बुलाकर कहता है कि (यहाँ वाक्य अधूरा है, पाठ के अनुसार आगे का भाग जोड़ा जा सकता है)।
(घ) रोजलिन् आकर बच्चों के साथ मिलकर अपने द्वारा फैलाए गए और रास्ते में बिखरे हुए अन्य कूड़े को भी इकट्ठा करके कूड़ेदान में डालती है।
(ङ) अंत में जोसेफ पर्यावरण की रक्षा के लिए बताता है कि वे अपने पिता और शिक्षकों के सहयोग से प्लास्टिक के (विभिन्न उपयोगों और हानियों पर विचार करके) इसका उपयोग कम करेंगे और पर्यावरण की रक्षा करेंगे।
प्रश्न 3
(क) जागरूकतया एव स्वच्छताऽभियानमपि गतिं प्राप्स्यति।?
(ख) धेनुः शाकफलानामावरणैः सह प्लास्टिकस्यूतमपि खादति स्म?
(ग) वायुवेगः सर्वथाऽवरुद्धः आसीत्?
(घ) सर्वे अवकरं संगृह्य अवकरकण्डोले पातयन्ति?
(ङ) अधुना प्लास्टिकनिर्मितानि वस्तूनि प्रायः प्राप्यन्ते?
(च) सर्वे नदीतीरं प्राप्ताः प्रसन्नाः भवति?
रेखांकित शब्दों के आधार पर प्रश्न निर्माण इस प्रकार किया गया है:
(क) किस प्रकार से ही स्वच्छता अभियान भी गति प्राप्त करेगा?
(ख) धेनु (गाय) किसके साथ प्लास्टिक के थैले को भी खा जाती थी?
(ग) क्या वायु का वेग पूरी तरह से अवरुद्ध था?
(घ) सभी कूड़े को इकट्ठा करके कहाँ डालते हैं?
(ङ) आजकल प्लास्टिक से बनी हुई क्या चीजें प्रायः मिलती हैं?
(च) सभी क्या प्राप्त करके प्रसन्न होते हैं?
प्रश्न 4
(क) ग्रीष्मर्तौ – ..... + ऋतौ
(ख) बहिरागत्य – बहिः + .....
(ग) काञ्चित् – ..... + चित्
(घ) तद्वनम् – ..... + वनम्
(ङ) कलमेत्यादीनि – ..... + आनन्दप्रदः + .....
(च) अतीवानन्दप्रदोऽयम् – .....
यहाँ दिए गए शब्दों के संधि-विच्छेद पूरे किए गए हैं:
(क) ग्रीष्मर्तौ = ग्रीष्म + ऋतौ
(ख) बहिरागत्य = बहिः + आगत्य
(ग) काञ्चित् = काम् + चित्
(घ) तद्वनम् = तत् + वनम् (या तद् + वनम्)
(ङ) कलमेत्यादीनि = कलम + इत्यादीनि (यह शब्द 'कलम' से संबंधित है, 'आनन्दप्रदः' यहाँ उपयुक्त नहीं है। यदि वाक्य 'कलम इत्यादीनि आनन्दप्रदानि' जैसा हो तो यह संभव है।)
(च) अतीवानन्दप्रदोऽयम् = अति + आनन्दप्रदः + अयम्
Common mistakes
- Confusing singular and plural forms in answers.
- Incorrectly forming questions from given sentences.
- Errors in sandhi (joining of words) and vigraha (separation of words).
- Misinterpreting the meaning of underlined words for question formation.
Revision tips
- Read the chapter thoroughly to understand the context of each question.
- Pay close attention to the vocabulary and grammar used in the solutions.
- Practice forming questions from statements, focusing on the underlined words.
- Review the sandhi and vigraha exercises to strengthen grammatical understanding.
- Discuss the environmental issues raised in the chapter with classmates.
Practice MCQs
Q1. वैभवः विद्युदभावेन पीडितः बहिरागतः। इस वाक्य में वैभव किसके कारण पीड़ित होकर बाहर आया?
Explanation: वाक्य स्पष्ट रूप से बताता है कि वैभव 'विद्युदभावेन' (बिजली न होने से) पीड़ित था।
Q2. भवनों और अन्य निर्माणों के लिए किनका काटा जाता है?
Explanation: पाठ के अनुसार, बड़े निर्माणों जैसे बहुमंजिला इमारतों और सड़कों के लिए पेड़ों को काटा जाता है।
Q3. प्लास्टिक के मिट्टी में न घुलने के कारण किसे बड़ी हानि होती है?
Explanation: प्लास्टिक का अपघटन न होने के कारण यह पर्यावरण के लिए एक गंभीर समस्या है, जिससे पर्यावरण को भारी क्षति पहुँचती है।
Q4. रोजलिन् क्या करती है?
Explanation: रोजलिन् बच्चों द्वारा फैलाए गए और रास्ते में पड़े अन्य कूड़े को इकट्ठा करके कूड़ेदान में डालती है।
Q5. जोसेफ पर्यावरण की रक्षा के लिए क्या उपाय बताता है?
Explanation: जोसेफ बताता है कि वे और उनके साथी मिलकर प्लास्टिक के उपयोग को कम करने और उसके विभिन्न पहलुओं पर विचार करके पर्यावरण की रक्षा करेंगे।
Frequently asked questions
यह NCERT समाधान किस कक्षा और विषय के लिए हैं?
यह NCERT समाधान कक्षा 8 की रुचिरा (Ruchira) पाठ्यपुस्तक के अध्याय 12, 'कः रक्षति कः रक्षितः' के लिए हैं।
इस अध्याय का मुख्य विषय क्या है?
इस अध्याय का मुख्य विषय पर्यावरण संरक्षण और हमारी उसके प्रति जिम्मेदारी है। इसमें प्रदूषण, प्लास्टिक के दुष्परिणाम और पेड़ों के महत्व पर जोर दिया गया है।
क्या इन समाधानों में व्याकरण के अभ्यास भी शामिल हैं?
हाँ, इन समाधानों में संधि-विच्छेद और प्रश्न-निर्माण जैसे व्याकरणिक अभ्यासों के उत्तर भी शामिल हैं।
ये समाधान छात्रों की परीक्षा की तैयारी में कैसे मदद करते हैं?
ये समाधान अध्याय की अवधारणाओं को स्पष्ट करते हैं, अभ्यास प्रश्नों के विस्तृत उत्तर प्रदान करते हैं, और व्याकरणिक कौशल को मजबूत करते हैं, जिससे छात्रों को परीक्षा में बेहतर प्रदर्शन करने में मदद मिलती है।
प्लास्टिक के उपयोग से पर्यावरण को क्या हानि होती है?
प्लास्टिक मिट्टी में आसानी से नहीं घुलता है, जिससे पर्यावरण को भारी क्षति पहुँचती है। यह जलीय जीवन और अन्य जीवों के लिए भी हानिकारक है।
Content reviewed by the NCERT Help team. Editorial Team and update policy
NCERT Solutions PDF PDF on NCERT Help. URL unchanged for search indexing.