CBSE Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 9: Saptabhagini NCERT Solutions
This chapter, titled 'Saptabhagini', delves into the northeastern states of India, often referred to as the 'Seven Sisters'. The NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 9 provide detailed explanations and answers to exercises that explore the geography, culture, and unique characteristics of these states. Students will learn about the significance of the term 'Saptabhagini', the natural resources, industries like bamboo crafts, and the cultural aspects that make this region distinct. The solutions are designed to help students understand the Sanskrit text thoroughly, improve their vocabulary, and grasp grammatical concepts through practice. These solutions are an excellent resource for exam preparation, offering clarity on the chapter's content and aiding in revision.
Quick info
| Board | CBSE |
|---|---|
| Class | Class 8 |
| Subject | Sanskrit Ruchira |
| Session | 2026 |
| Language | Hindi |
| Type | NCERT Solutions |
| Chapter | Chapter 9 |
Chapter summary
Chapter 9 of CBSE Class 8 Sanskrit Ruchira, 'Saptabhagini', focuses on the northeastern states of India. The NCERT Solutions cover exercises related to pronunciation, vocabulary, grammar (like verb conjugations and word formation), and comprehension of the text describing these states. Key topics include the meaning of 'Saptabhagini', the region's natural beauty, bamboo industry, and cultural elements, presented in Sanskrit. These solutions aim to enhance students' understanding of the chapter's content and Sanskrit language skills.
Learning outcomes
- Understand the meaning and significance of 'Saptabhagini'.
- Identify and pronounce Sanskrit words related to geography and culture.
- Practice Sanskrit grammar, including verb conjugations and word decomposition.
- Comprehend the unique characteristics of the northeastern states from the text.
- Improve vocabulary by learning Sanskrit equivalents for Hindi words.
- Differentiate between similar-sounding or related Sanskrit words.
Topics covered
Paper topics
- Saptabhagini (Seven Sisters)
- Northeastern states of India
- Sanskrit pronunciation
- Vocabulary building
- Verb conjugations
- Word decomposition (Sandhi/Samas)
- Adjective-Noun agreement
- Cultural aspects of India
- Natural resources
- Bamboo industry
- Grammatical exercises
- Reading comprehension
Important topics
- Understanding the concept of Saptabhagini
- Sanskrit vocabulary related to geography and culture
- Grammar exercises: Verb forms and word analysis
- Identifying unique characteristics of the northeastern states
- Adjective-Noun matching
- Fill-in-the-blanks with appropriate verbs
PDF preview
Read page by page below. PDF is streamed from the official NCERT website — no download button on this page.
Questions and Solutions
प्रश्न 1: उच्चारणं कुरुत (उच्चारण कीजिए)
यह प्रश्न छात्रों को पाठ में आए संस्कृत शब्दों का सही उच्चारण करने का अभ्यास करने के लिए है। विद्यार्थी स्वयं इन शब्दों का अभ्यास करें। शिक्षक या सहपाठियों की सहायता से उच्चारण को सुधारा जा सकता है।
प्रश्न 2: प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत (प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए)
(क) अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्ति?
(ख) प्राचीनेतिहासे का: स्वाधीना: आसन्?
(ग) केषां समवाय: 'सप्तभगिन्य:' इति कथ्यते?
(घ) अस्माकं देशे कति केन्द्रशासितप्रदेशा: सन्ति?
(ङ) सप्तभगिनी-प्रदेशे क: उद्योग: सर्वप्रमुख:?
इस प्रश्न में पाठ के आधार पर संक्षिप्त उत्तर देने का अभ्यास कराया गया है।
(क) हमारे देश में कितने राज्य हैं? उत्तर: अष्टाविंशतिः (अट्ठाईस)।
(ख) प्राचीन इतिहास में कौन स्वतंत्र थे? उत्तर: सप्तभगिन्यः (सात राज्य)।
(ग) किसका समूह 'सप्तभगिनी' कहा जाता है? उत्तर: सप्तराज्यानाम् (सात राज्यों का)।
(घ) हमारे देश में कितने केंद्रशासित प्रदेश हैं? उत्तर: सप्त (सात)।
(ङ) सप्तभगिनी प्रदेश में कौन सा उद्योग सबसे प्रमुख है? उत्तर: वंशोद्योगः (बांस उद्योग)।
प्रश्न 3: अधोलिखितपदेषु प्रकृति-प्रत्ययविभागं कुरुत (निम्नलिखित पदों के प्रकृति-प्रत्ययों का विभाग कीजिए)
यह प्रश्न संस्कृत धातुओं (प्रकृति) और प्रत्ययों को पहचानने का अभ्यास कराता है, विशेषकर 'तुमुन्' प्रत्यय का प्रयोग जो क्रिया का उद्देश्य बताता है।
- ज्ञातुम्: ज्ञा + तुमुन्
- ग्रहीतुम्: ग्रह् + तुमुन्
- पातुम्: पा + तुमुन्
- श्रोतुम्: श्रु + तुमुन्
- भ्रमितुम्: भ्रम् + तुमुन्
प्रश्न 4: पाठात् चित्वा तद्भवपदानां कृते संस्कृतपदानि लिखत (तद्भव पदों के लिए पाठ से चुनकर संस्कृत पद लिखिए)
इस अभ्यास में, छात्रों को हिंदी के तद्भव शब्दों के संस्कृत समकक्ष शब्द पाठ से खोजने हैं।
- सात: सप्त
- बहिन: भगिनी
- संगठन: सङ्घटनम्
- बाँस: वंशः (पाठ में 'वंशवृक्ष' का प्रयोग है, यहाँ सामान्य अर्थ में 'वंशः' उपयुक्त है)
- आज: अद्य
- खेत: क्षेत्रम्
प्रश्न 5: भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत (भिन्न प्रकृति वाले पद चुनिए)
(क) गच्छति, पठित, धावित, अहसत्, क्रीडित।
(ख) छात्र:, सेवक:, शिक्षक:, लेखिका, क्रीडक:।
(ग) पत्रम्, मित्रम्, पुष्पम्, आम्रः, नक्षत्रम्।
(घ) व्याघ्र:, भल्लूक:, गज:, कपोत:, वृषभ:, सिंह:।
(ङ) पृथिवी, वसुन्धरा, धरित्री, यानम्, वसुधा।
इस प्रश्न में दिए गए शब्दों के समूह में से उस शब्द को चुनना है जो बाकी शब्दों से भिन्न है, या तो अर्थ में या व्याकरणिक रूप में।
(क) अहसत् - यह क्रिया भूतकाल (लङ्लकार) में है, जबकि अन्य वर्तमान काल (लटलकार) में हैं।
(ख) लेखिका - यह स्त्रीलिंग शब्द है, जबकि अन्य सभी पुल्लिंग शब्द हैं।
(ग) आम्रः - यह एक फल का नाम है, जबकि अन्य शब्द सामान्य संज्ञाएं हैं (पत्र, मित्र, पुष्प, नक्षत्र)।
(घ) कपोतः - यह एक पक्षी है, जबकि अन्य सभी बड़े जानवर (व्याघ्र, भल्लूक, गज, वृषभ, सिंह) हैं।
(ङ) यानम् - यह एक वाहन है, जबकि अन्य सभी पृथ्वी के पर्यायवाची शब्द हैं।
प्रश्न 6: मञ्जूषातः क्रियापदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत (मञ्जूषा से क्रिया-पद चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए)
(क) अयं प्रयोगः प्रतीकात्मकः .....।
(ख) सप्त केन्द्रशासितप्रदेशा: """"।
(ग) अत्र बहव: जनजातीया: """"।
(घ) अहं किमपि श्रोतुम् .....।
(ङ) तत्र हस्तिशिल्पिनां बाहुल्यं .....।
(च) सप्तभगिनीप्रदेशाः रम्याः हृद्याः च .....।
(छ) गुणगौरवदृष्ट्या इमानि वृहत्तराणि """""।
इस प्रश्न में दिए गए क्रिया शब्दों का प्रयोग करके वाक्यों को पूरा करना है, जिससे वाक्य व्याकरण की दृष्टि से सही हो जाएं।
(क) अयं प्रयोगः प्रतीकात्मकः वर्तते। (यह प्रयोग प्रतीकात्मक है।)
(ख) सप्त केन्द्रशासितप्रदेशा: सन्ति। (सात केंद्रशासित प्रदेश हैं।)
(ग) अत्र बहव: जनजातीया: निवसन्ति। (यहाँ बहुत सी जनजातियाँ निवास करती हैं।)
(घ) अहं किमपि श्रोतुम् इच्छामि। (मैं कुछ सुनना चाहता हूँ।)
(ङ) तत्र हस्तशिल्पिनां बाहुल्यं अस्ति। (वहाँ हस्तशिल्पियों की बहुतायत है।)
(च) सप्तभगिनीप्रदेशाः रम्याः हृद्याः च वर्तन्ते। (सप्तभगिनी प्रदेश रमणीय और हृदयस्पर्शी हैं।)
(छ) गुणगौरवदृष्ट्या इमानि वृहत्तराणि प्रतीयन्ते। (गुण-गौरव की दृष्टि से ये बड़े प्रतीत होते हैं।)
प्रश्न 7: विशेष्य-विशेषणानाम् उचितं मेलनम् कुरुत (विशेष्य और विशेषण का सही मिलान कीजिए)
यह प्रश्न विशेष्य (संज्ञा या सर्वनाम) और विशेषण (संज्ञा या सर्वनाम की विशेषता बताने वाले शब्द) का सही मिलान करने का अभ्यास कराता है।
विशेष्य-पदानि | विशेषण-पदानि
-----------------|--------------------
अयम् प्रदेशः | संस्कृतिविशिष्टायाम् भारतभूमौ
संस्कृतिः | महत्त्वाधायिनी
इतिहासः | प्राचीने
समवायः | एकः
सही मिलान इस प्रकार है:
- अयम् प्रदेशः (यह प्रदेश)
- महत्त्वाधायिनी संस्कृतिः (महत्वपूर्ण संस्कृति)
- प्राचीने इतिहासे (प्राचीन इतिहास में)
- एकः समवायः (एक समूह)
- संस्कृतिविशिष्टायाम् भारतभूमौ (संस्कृति से विशिष्ट भारत भूमि में)
अतिरिक्त-अभ्यास 1: मञ्जूषायाः सहायतया अधोदत्तं पाठांशम् पूरयत (मञ्जूषा की सहायता से निम्नलिखित पाठांश को पूरा कीजिए)
प्राचुर्यं विद्यते। साम्प्रतं वंशोद्योगोऽयं अवाप्तोऽस्ति।
वंशवृक्षाणम्, वंशवृक्षाः, अन्ताराष्ट्रियख्यातिम्, हस्तशिल्पानाम्, वस्तूनाम्
यह अभ्यास पाठ के एक अंश को पूरा करने के लिए है, जिसमें दिए गए शब्दों (मञ्जूषा) का सही स्थान पर प्रयोग करना है।
मालती – महोदये! तत्र तु वस्तूनाम् अपि प्राप्यन्ते?
अध्यापिका – आम्। प्रदेशेऽस्मिन् वंशवृक्षाः बाहुल्यं वर्तते। आ वस्त्राभूषणेभ्य: गृहनिर्माणपर्यन्तं प्रायः वंशवृक्षनिर्मितानाम् उपयोगः क्रियते। यतो हि अत्र हस्तशिल्पानाम् प्राचुर्यं विद्यते। साम्प्रतं वंशोद्योगोऽयं अन्ताराष्ट्रियख्यातिम् अवाप्तोऽस्ति।
अतिरिक्त-अभ्यास 2: परस्परमेलनम् कुरुत (परस्पर मेल कीजिए)
(क) पर्यायपदानि (ख) विशेषणविशेष्यानि
समवाय: बाहुल्यम् इमानि भगिनीनाम्
प्रथित: निपुणा: अस्मिन् प्रयोग:
सार्धम् भवतु इमा: राज्यानि
निष्णता: समूह: इयम् काले
प्राचुयम् विख्यात:/प्रसिद्ध: अयम् सप्तभगिन्य:
अस्तु सह एतासाम् भावना
यह अभ्यास पर्यायवाची शब्दों (पर्यायपदानि) और विशेष्य-विशेषण के जोड़ों (विशेषणविशेष्यानि) का मिलान करने के लिए है।
(क) पर्यायपदानि (पर्यायवाची शब्द):
- समवायः = समूहः (समूह)
- बाहुल्यम् = प्राचुर्यम् (बहुतायत)
- प्रथितः = विख्यात:/प्रसिद्धः (प्रसिद्ध)
- निपुणाः = निष्णताः (कुशल)
- सार्धम् = सह (साथ में)
(ख) विशेषणविशेष्यानि (विशेषण-विशेष्य जोड़ी):
- इमानि राज्यानि (ये राज्य)
- अस्मिन् प्रयोगः (इस प्रयोग में)
- इयम् भावना (यह भावना)
- अयम् कालः (यह काल)
- एतासाम् भगिनीनाम् (इन बहनों का)
दिए गए उत्तर के अनुसार कुछ मिलान इस प्रकार हैं:
- समवायः - समूहः
- इमानि राज्यानि
- प्रथितः - विख्यात:/प्रसिद्धः
- अस्मिन् प्रयोगः
Common mistakes
- Incorrect pronunciation of Sanskrit words.
- Confusing similar Sanskrit words or their meanings.
- Errors in identifying the correct Sanskrit term for a given Hindi word.
- Mistakes in matching adjectives with their corresponding nouns.
- Incorrectly filling in blanks with the appropriate verb forms.
Revision tips
- Practice reading the chapter aloud to improve pronunciation.
- Create flashcards for new Sanskrit vocabulary and their meanings.
- Review the grammar exercises, especially word decomposition and matching.
- Summarize the key points about the 'Saptabhagini' states in your own words.
- Attempt the exercises without looking at the solutions first to test your understanding.
Practice MCQs
Q1. सप्तभगिनी प्रदेशे क: उद्योग: सर्वप्रमुख:?
Explanation: पाठ के अनुसार, सप्तभगिनी प्रदेश में बांस उद्योग (वंशोद्योग) सबसे प्रमुख है।
Q2. प्राचीनेतिहासे का: स्वाधीना: आसन्?
Explanation: पाठ में बताया गया है कि प्राचीन इतिहास में सप्तभगिनी प्रदेश की राज्य स्वतंत्र थे।
Q3. निम्नलिखित में से कौन सा शब्द 'सप्तभगिनी' का अर्थ नहीं है?
Explanation: 'सप्तभगिनी' का अर्थ सात राज्यों का समूह है, जो भारत के उत्तर-पूर्वी राज्यों को संदर्भित करता है।
Q4. मञ्जूषा से सही क्रिया चुनें: 'अयं प्रयोगः प्रतीकात्मकः.....।'
Explanation: इस वाक्य में 'वर्तते' क्रिया का प्रयोग उचित है, जिसका अर्थ है 'है' या 'वर्तमान है'।
Q5. विशेष्य-विशेषण का सही मिलान करें: 'महत्त्वाधायिनी' का उचित विशेष्य क्या है?
Explanation: पाठ के अनुसार, 'महत्त्वाधायिनी संस्कृति:' एक सही विशेष्य-विशेषण जोड़ी है।
Frequently asked questions
कक्षा 8 संस्कृत रुचिरा के अध्याय 9 का शीर्षक क्या है?
कक्षा 8 संस्कृत रुचिरा के अध्याय 9 का शीर्षक 'सप्तभगिनी' है।
'सप्तभगिनी' शब्द का क्या अर्थ है?
'सप्तभगिनी' का अर्थ है 'सात बहनों का समूह', जो भारत के उत्तर-पूर्वी राज्यों को संदर्भित करता है।
इन NCERT समाधानों से छात्रों को क्या लाभ होगा?
ये समाधान छात्रों को अध्याय की सामग्री को बेहतर ढंग से समझने, संस्कृत शब्दावली और व्याकरण कौशल को सुधारने और परीक्षा की तैयारी में मदद करेंगे।
क्या इन समाधानों में व्याकरण के अभ्यास शामिल हैं?
हाँ, इन समाधानों में क्रियाओं के सही रूप भरने, शब्दों के प्रकृति-प्रत्यय विभाग और विशेष्य-विशेषण के मिलान जैसे व्याकरणिक अभ्यासों के उत्तर शामिल हैं।
अध्याय 9 में किस प्रकार के उद्योगों का उल्लेख किया गया है?
अध्याय 9 में मुख्य रूप से बांस उद्योग (वंशोद्योग) का उल्लेख किया गया है, जो सप्तभगिनी प्रदेश में महत्वपूर्ण है।
क्या ये समाधान केवल उत्तर प्रदान करते हैं या विस्तृत व्याख्या भी देते हैं?
ये समाधान प्रत्येक प्रश्न के लिए विस्तृत और स्पष्ट उत्तर प्रदान करते हैं, जिससे छात्रों को अवधारणाओं को समझने में मदद मिलती है।
Content reviewed by the NCERT Help team. Editorial Team and update policy
NCERT Solutions PDF PDF on NCERT Help. URL unchanged for search indexing.